Trong bối cảnh hội nhập và phát triển, các giá trị văn hóa truyền thống và hiện đại đang diễn ra một cuộc “so găng” để khẳng định vị thế trong đời sống xã hội Việt Nam. Đặc biệt ở các tỉnh thành có đông đồng bào dân tộc thiểu số, sự thay đổi trong cách ăn, cách ở, lối sống, phong cách và ngôn ngữ càng thể hiện rõ nét cuộc chiến này.
Văn hóa, một khái niệm phức tạp và đa diện, bao gồm tổng hòa các mối quan hệ, phương thức sản xuất, tiêu thụ và mọi khía cạnh tốt đẹp của cuộc sống, từ ẩm thực, trang phục, giao tiếp đến cách hưởng thụ và sáng tạo. Trong bài viết này, “văn hóa truyền thống” được hiểu là những nét văn hóa lâu đời được gìn giữ bởi đồng bào các dân tộc, còn “văn hóa hiện đại” là những nét văn hóa hình thành từ cuộc sống công nghiệp hiện đại.
Cuộc “chiến” giữa văn hóa truyền thống và hiện đại không phải là một hiện tượng mới mẻ. Nó luôn tồn tại trong suốt chiều dài lịch sử, góp phần tạo nên những nền văn hóa đặc thù. Những yếu tố văn hóa, dù truyền thống hay hiện đại, nếu không thể thích nghi và phát triển, sẽ dần bị mai một. Tuy nhiên, điều đáng lo ngại là cuộc “chiến” này có thể làm phai nhạt những giá trị văn hóa truyền thống độc đáo, niềm tự hào của mỗi dân tộc.
Trong lĩnh vực trang phục, những bộ trang phục sặc sỡ của các dân tộc thiểu số vẫn còn hiện diện ở các bản làng vùng cao và được trưng bày trong các bảo tàng. Tuy nhiên, sự xuất hiện của quần bò, áo thun giá rẻ, tiện lợi và hợp thời trang đang “tấn công” trực diện vào trang phục truyền thống, đặc biệt là giới trẻ. Thậm chí, những bộ váy áo may sẵn với hoa văn, họa tiết mô phỏng trang phục truyền thống, được sản xuất hàng loạt với giá rẻ hơn nhiều, đang dần thay thế những bộ trang phục thủ công tỉ mỉ, tốn công sức của các bà, các mẹ.
Trong sinh hoạt văn hóa, việc tìm kiếm những đôi trai gái hát giao duyên, tỏ tình bằng tiếng khèn, điệu múa truyền thống ngày càng trở nên khó khăn. Công nghệ thông tin và văn hóa hiện đại đang dần đưa các làn điệu dân ca, dân vũ lên màn hình LCD. Thay vào đó, giới trẻ lại ưa chuộng những bài hát thị trường, những bản nhạc “thảm họa” với ca từ nhảm nhí. Tâm lý thích khám phá cái mới khiến họ vô tình quên đi những giá trị văn hóa truyền thống trong trẻo, hồn hậu và sâu sắc.
Ngôn ngữ cũng là một lĩnh vực dễ nhận thấy sự thay đổi. Lớp trẻ ngày nay khó có thể hiểu được những bài hát cổ, đọc chữ của dân tộc mình, chứ chưa nói đến việc gìn giữ và phát huy. Trong các buổi giao lưu văn hóa, văn nghệ, các bạn trẻ thường tập trung vào các điệu nhảy hiện đại, trong khi những điệu múa quạt, múa khăn, múa nón truyền thống chỉ còn được trình diễn bởi các đội văn nghệ trung niên.
Sự ra đời của các công trình thủy lợi kiên cố, máy bơm, máy cày, máy gặt, nồi cơm điện đã mang lại những vụ mùa bội thu, những bữa cơm no đủ cho người nông dân. Nhưng đồng thời, nó cũng lấy đi sự lãng mạn của những đêm trăng và những bài hát đi cấy dưới trăng, tát nước đầu đình.
Ở tầm vĩ mô, việc lựa chọn trang phục truyền thống cho nam giới vẫn là một bài toán khó. Trong khi com lê được coi là trang phục lịch sự, trang phục chính thức của nam giới Việt Nam vẫn chưa được xác định rõ ràng. Nhiều dân tộc thiểu số đang dần đánh mất tiếng nói của mình, bởi vì người trẻ không còn được nghe tiếng mẹ đẻ. Khi tiếng nói mất đi, trang phục cũng dần biến mất.
Hiện nay, công tác nghiên cứu về văn hóa truyền thống ngày càng được coi trọng, nhưng chưa thực sự được đầu tư xứng đáng với tầm quan trọng của nó.
Việc trưng bày một bộ trang phục dân tộc trong tủ kính hay quay những thước phim tốn kém rồi cất giữ trong kho tư liệu không thể được coi là bảo tồn văn hóa. Văn hóa chỉ có thể sống và phát triển khi nó được đặt trong môi trường sống thực tế.
Nhiệm vụ cấp bách hiện nay là phải giữ gìn những nét văn hóa đặc sắc của các dân tộc. Tuy nhiên, đây vẫn là một bài toán khó đối với các nhà chuyên môn. Cần tạo ra một môi trường để văn hóa truyền thống phát triển từ chính những người đã sáng tạo ra nó. Trong bối cảnh hội nhập và phát triển mạnh mẽ, cần trang bị cho văn hóa truyền thống những “vũ khí” mới, biến những lợi thế văn hóa thành kinh tế. Khi đó, bài toán kinh tế sẽ được giải quyết, đồng thời văn hóa sẽ trở thành một công cụ tích cực của cuộc sống, một yếu tố thiết yếu để không bị mai một.
Tóm lại, cuộc chiến giữa văn hóa truyền thống và hiện đại là một quá trình tất yếu. Để bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống, cần có sự chung tay của toàn xã hội, từ việc đầu tư nghiên cứu, giáo dục đến việc tạo ra môi trường sống để văn hóa truyền thống được nuôi dưỡng và phát triển. Chỉ khi đó, những nét đẹp văn hóa truyền thống mới có thể tồn tại và tỏa sáng trong dòng chảy của thời đại.