Sự kiện bất khả kháng là một khái niệm pháp lý quan trọng, đặc biệt trong lĩnh vực hợp đồng, có ảnh hưởng lớn đến quyền và nghĩa vụ của các bên. Bài viết này sẽ đi sâu vào định nghĩa, các yếu tố cấu thành, quy định pháp luật liên quan đến sự kiện bất khả kháng tại Việt Nam, đồng thời phân tích ứng dụng của nó trong bối cảnh đại dịch Covid-19.
Định nghĩa sự kiện bất khả kháng
Theo định nghĩa từ Black’s Law Dictionary, sự kiện bất khả kháng là một sự kiện hoặc hiện tượng không thể lường trước và không thể khắc phục được. Trong bối cảnh hợp đồng, nó được hiểu là sự kiện xảy ra một cách khách quan, nằm ngoài tầm kiểm soát của các bên, và cản trở việc thực hiện nghĩa vụ theo hợp đồng. Mục đích của điều khoản bất khả kháng là để miễn trừ trách nhiệm cho bên vi phạm nghĩa vụ khi gặp phải những sự kiện khách quan, không lường trước được và không thể khắc phục.
Sự kiện bất khả kháng theo Công ước Viên (CISG)
Công ước Viên về mua bán hàng hóa quốc tế (CISG) không trực tiếp đề cập đến “sự kiện bất khả kháng” mà sử dụng khái niệm “trở ngại”. Tuy nhiên, bản chất của “trở ngại” trong CISG tương đồng với sự kiện bất khả kháng, đó là những yếu tố:
- Nằm ngoài sự kiểm soát của bên vi phạm.
- Không thể lường trước được.
- Không thể tránh hoặc khắc phục được hậu quả.
Theo thống kê của UNILEX, có nhiều vụ tranh chấp liên quan đến Điều 79 CISG, trong đó các “trở ngại” được xem xét để miễn trách nhiệm bao gồm: hành vi của bên vi phạm, đình công, nhà cung cấp không thực hiện nghĩa vụ, hành động của cơ quan công quyền.
Ví dụ, trong vụ tranh chấp giữa Forberich (Đức) và RMI (Hoa Kỳ) về việc mua bán đường ray tàu hỏa, Tòa án Illinois đã áp dụng Điều 79 CISG để xem xét việc đóng cửa cảng St. Peterburg (Nga) có phải là trở ngại bất khả kháng hay không. Tòa án kết luận rằng việc đóng cửa cảng là không thể lường trước được và ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng giao hàng của bên bán, do đó chấp nhận yêu cầu miễn trách nhiệm của bên bán.
Quy định về sự kiện bất khả kháng trong pháp luật Việt Nam
Pháp luật Việt Nam định nghĩa sự kiện bất khả kháng là “Sự kiện xảy ra một cách khách quan không thể lường trước được và không thể khắc phục được mặc dù đã áp dụng mọi biện pháp cần thiết và khả năng cho phép” (Điều 156 Bộ luật Dân sự 2015).
Theo đó, một sự kiện được coi là bất khả kháng phải đáp ứng ba yếu tố sau:
- Khách quan: Sự kiện xảy ra do nguyên nhân tự nhiên (thiên tai, dịch bệnh) hoặc do con người gây ra (chiến tranh, bạo loạn), không phụ thuộc vào ý chí của bên vi phạm nghĩa vụ.
- Không thể lường trước được: Các bên trong hợp đồng không thể dự đoán hoặc biết trước sự kiện sẽ xảy ra.
- Không thể khắc phục được: Bên vi phạm nghĩa vụ đã áp dụng mọi biện pháp cần thiết và khả năng cho phép để ngăn chặn hoặc giảm thiểu hậu quả của sự kiện, nhưng vẫn không thể thực hiện nghĩa vụ của mình.
Bộ luật dân sự 2015 quy định về sự kiện bất khả kháng
Miễn trách nhiệm do sự kiện bất khả kháng theo pháp luật Việt Nam
Điều 351 Bộ luật Dân sự 2015 quy định rằng bên có nghĩa vụ không thực hiện đúng nghĩa vụ do sự kiện bất khả kháng thì không phải chịu trách nhiệm dân sự, trừ trường hợp có thỏa thuận khác hoặc pháp luật có quy định khác. Luật Thương mại 2005 cũng quy định tương tự, coi sự kiện bất khả kháng là căn cứ để bên vi phạm được miễn trách nhiệm.
Để được miễn trách nhiệm, bên vi phạm nghĩa vụ cần:
- Thông báo ngay bằng văn bản cho bên kia về sự kiện bất khả kháng và hậu quả có thể xảy ra (Điều 295 Luật Thương mại 2005).
- Chứng minh sự kiện bất khả kháng.
Chứng minh sự kiện bất khả kháng
Việc chứng minh sự kiện bất khả kháng là rất quan trọng để được miễn trách nhiệm. Nếu các bên đã thỏa thuận cụ thể về các sự kiện bất khả kháng trong hợp đồng (ví dụ: bão cấp 10 trở lên, lũ lụt trên 2m, dịch bệnh), việc thu thập chứng cứ sẽ đơn giản hơn. Nếu không có thỏa thuận cụ thể, việc chứng minh cần dựa trên ba yếu tố khách quan, không thể lường trước và không thể khắc phục được theo Điều 156 Bộ luật Dân sự 2015.
Ngoài ra, cần cung cấp các tài liệu chứng minh sự kiện bất khả kháng ảnh hưởng trực tiếp đến việc thực hiện nghĩa vụ hợp đồng và các nỗ lực khắc phục, ngăn chặn hậu quả của bên vi phạm.
Ứng dụng quy định về sự kiện bất khả kháng trong bối cảnh Covid-19
Đại dịch Covid-19 đã gây ra nhiều gián đoạn trong hoạt động sản xuất, kinh doanh của doanh nghiệp, dẫn đến việc không thể thực hiện các hợp đồng thương mại. Việc xem xét Covid-19 hoặc các biện pháp phòng chống dịch (ví dụ: giãn cách xã hội, hạn chế đi lại) có phải là sự kiện bất khả kháng hay không phụ thuộc vào thỏa thuận của các bên và quy định pháp luật điều chỉnh hợp đồng.
Một ví dụ điển hình là vụ kiện giữa Công ty Electricité de France và Total Direct Energie tại Pháp, trong đó Tòa thượng thẩm Paris xác định đại dịch Covid-19 là sự kiện bất khả kháng, cho phép Total Direct Energie đình chỉ thực hiện hợp đồng.
Tòa Thượng thẩm Paris xác định Covid-19 là sự kiện bất khả kháng
Lưu ý khi áp dụng quy định về sự kiện bất khả kháng trong bối cảnh Covid-19
- Thỏa thuận của các bên: Nếu hợp đồng có điều khoản về sự kiện bất khả kháng bao gồm “dịch bệnh”, việc áp dụng sẽ thuận lợi hơn. Tuy nhiên, cần có sự đồng thuận giữa các bên về việc Covid-19 có đáp ứng định nghĩa về sự kiện bất khả kháng hay không.
- Mối liên hệ trực tiếp: Cần chứng minh mối liên hệ trực tiếp giữa dịch bệnh và việc không thể thực hiện nghĩa vụ hợp đồng.
- Nỗ lực khắc phục: Bên vi phạm phải chứng minh đã áp dụng mọi biện pháp cần thiết để giảm thiểu tác động của dịch bệnh nhưng vẫn không thể thực hiện nghĩa vụ.
Ví dụ tham khảo
Một số tình huống mà doanh nghiệp có thể yêu cầu tư vấn về sự kiện bất khả kháng trong bối cảnh Covid-19:
- Trường hợp 1: Công ty Việt Nam không thể giao gạo cho đối tác Philippines do chính phủ Việt Nam tạm dừng xuất khẩu gạo.
- Trường hợp 2: Công ty logistics không đủ nhân viên do nhiều người nhiễm Covid-19 và không thể tuyển dụng thêm do quy định hạn chế đi lại.
- Trường hợp 3: Công ty sản xuất phải đóng cửa do thành phố bị cách ly, không thể giao hàng đúng hạn.
- Trường hợp 4: Công ty du lịch phải hoàn tiền tour do các chuyến bay bị hoãn vì dịch bệnh.
- Trường hợp 5: Công ty dịch vụ đăng ký nhãn hiệu không thể chuyển tiền lệ phí do ngân hàng yêu cầu chứng từ gốc tại quầy trong thời gian giãn cách.
Kết luận
Sự kiện bất khả kháng là một chế định pháp lý quan trọng, giúp bảo vệ quyền lợi của các bên trong hợp đồng khi gặp phải những sự kiện nằm ngoài tầm kiểm soát. Trong bối cảnh đại dịch Covid-19, việc áp dụng quy định về sự kiện bất khả kháng cần được xem xét cẩn thận, dựa trên thỏa thuận của các bên, quy định pháp luật và các yếu tố cụ thể của từng trường hợp. Các doanh nghiệp cần chủ động thu thập chứng cứ và thông báo kịp thời cho đối tác để bảo vệ quyền lợi của mình.
Tài liệu tham khảo
- Từ điển Black’s Law Dictionary (11th ed. 2019).
- Công ước Viên về mua bán hàng hóa quốc tế (CISG).
- Bộ luật Dân sự 2015.
- Luật Thương mại 2005.
- Báo cáo “Tác động của dịch bệnh Covid-19 đối với doanh nghiệp Việt Nam” của VCCI và WB.
- Các án lệ và phán quyết của tòa án liên quan đến sự kiện bất khả kháng.