Trong số các đệ tử xuất sắc của Đức Phật, Tôn Giả Ananda nổi bật như một người bạn đồng hành gần gũi nhất của Đức Phật lịch sử. Suốt những năm cuối đời của Đức Phật, Ananda không chỉ là thị giả mà còn là người bạn tâm giao, luôn bên cạnh và thấu hiểu Ngài. Tôn Giả Ananda còn được biết đến là người đã đọc lại toàn bộ những lời dạy của Đức Phật (kinh) tại kỳ kết tập kinh điển lần thứ nhất, ngay sau khi Đức Phật nhập diệt.
Vậy, chúng ta biết gì về cuộc đời và vai trò của Tôn Giả Ananda?
Mục Lục
Ananda – Người Anh Em Họ và Đệ Tử Xuất Chúng Của Đức Phật
Theo nhiều nguồn sử liệu, Ananda và Đức Phật là anh em họ. Cha của Ananda là em trai của Vua Suddhodana, thân phụ của Đức Phật. Khi Đức Phật trở về Kapilavastu sau khi giác ngộ, Ananda đã lắng nghe những lời dạy của Ngài và quyết định trở thành một đệ tử.
Tuy nhiên, có một số quan điểm khác nhau về thời điểm Ananda gia nhập Tăng đoàn. Một số truyền thống cho rằng Ananda và Đức Phật được sinh ra cùng ngày và có cùng độ tuổi. Một số khác lại cho rằng Ananda chỉ là một đứa trẻ, khoảng bảy tuổi, khi gia nhập Tăng đoàn, điều này có nghĩa là ông trẻ hơn Đức Phật ít nhất ba mươi tuổi. Việc Ananda nhập niết bàn sau Đức Phật và hầu hết các đệ tử chính khác cho thấy giả thuyết sau có phần hợp lý hơn.
Ananda được mô tả là một người khiêm tốn, ít nói và rất phù hợp với vai trò thị giả của Đức Phật. Tôn giả còn nổi tiếng với trí nhớ phi thường, có thể ghi nhớ và đọc lại chính xác từng bài giảng của Đức Phật chỉ sau một lần nghe. Theo một câu chuyện nổi tiếng, Ananda cũng là người đã thuyết phục Đức Phật cho phép phụ nữ được xuất gia và gia nhập Tăng đoàn. Điều đáng chú ý là, Ananda chứng quả A-la-hán muộn hơn so với các đệ tử khác, có lẽ vì ông muốn dành trọn tâm huyết để phục vụ và chăm sóc Đức Thế Tôn một cách chu đáo nhất.
Vai Trò Thị Giả Tận Tụy Của Ananda Bên Cạnh Đức Phật
Khi Đức Phật 55 tuổi, Ngài thông báo với Tăng đoàn rằng Ngài cần một thị giả mới. Trong suốt 20 năm trước đó, Đức Phật không có thị giả riêng mà luân phiên được chăm sóc bởi Nàgasamàla, Nàgita, Upavàna, Sunakkhatta, Sa-di Cunda, Sàgata và Meghiya. Công việc của một thị giả bao gồm nhiều vai trò: người hầu, thư ký và bạn tâm tình. Nhiều nhà sư đã tình nguyện đảm nhận vị trí này, nhưng Ananda vẫn giữ im lặng. Chỉ đến khi Đức Phật yêu cầu, Ananda mới đồng ý với một số điều kiện.
Ananda yêu cầu Đức Phật không bao giờ cho ông thức ăn, y áo hay bất kỳ chỗ ở đặc biệt nào, để tránh việc người khác nghĩ rằng ông đảm nhận vị trí này vì lợi ích vật chất. Ông cũng yêu cầu được phép thảo luận về những nghi ngờ của mình với Đức Phật bất cứ khi nào gặp khó khăn trong việc hiểu giáo pháp và được nghe lại bất kỳ bài giảng nào mà ông đã bỏ lỡ vì bận công việc. Đức Phật đã đồng ý với những điều kiện này, và Ananda đã trở thành một thị giả tận tụy trong suốt 25 năm còn lại của cuộc đời Ngài.
Ananda đã chu toàn mọi công việc, từ giặt giũ và vá áo cho Đức Phật, để Ngài có thể tập trung vào việc giảng dạy. Ông luôn chăm sóc Đức Thế Tôn một cách chu đáo: lấy nước, tăm xỉa răng, rửa chân, đi theo Ngài và quét dọn phòng. Ban ngày, Ananda luôn ở bên cạnh Đức Phật để nhắc nhở những việc cần làm; ban đêm, ông cầm đèn và gậy, đi tuần tra xung quanh phòng của Đức Phật, sẵn sàng đáp ứng bất cứ khi nào Ngài cần. Tôn giả cũng là người truyền đạt những thỉnh cầu của chư Tăng đến Đức Phật và đôi khi đóng vai trò là người gác cổng, để Đức Phật không phải tiếp quá nhiều người cùng một lúc hoặc những việc có thể ảnh hưởng đến sức khỏe của Ngài.
Ananda và Sự Xuất Gia Của Pajapati
Câu chuyện về sự thành lập và truyền giới cho những Tỳ-kheo-ni (nữ tu sĩ) đầu tiên trong Phật giáo là một trong những phần gây tranh cãi nhất của Kinh tạng Pali. Câu chuyện kể rằng Ananda đã cầu xin Đức Phật, dù Ngài không muốn, cho phép mẹ kế của Ngài, dì Pajapati, và những người phụ nữ đi cùng bà được xuất gia và trở thành đệ tử của Ngài.
Cuối cùng, Đức Phật đã đồng ý rằng phụ nữ cũng có khả năng chứng ngộ như nam giới và có thể được xuất gia. Tuy nhiên, Ngài cũng dự đoán rằng sự có mặt của Ni đoàn sẽ có một số ảnh hưởng nhất định đến Tăng đoàn.
Một số học giả hiện đại cho rằng nếu Ananda thực sự trẻ hơn Đức Phật hơn ba mươi tuổi, thì ông vẫn còn là một đứa trẻ khi Pajapati tìm đến Đức Phật để xin xuất gia. Điều này cho thấy rằng câu chuyện có thể đã được thêm vào hoặc viết lại sau này bởi một người không tán thành Ni giới. Dù vậy, Ananda vẫn được biết đến là người ủng hộ quyền của phụ nữ được truyền giới và trở thành thành viên của Tăng đoàn.
Ananda Trong Những Ngày Cuối Cùng Của Đức Phật
Một trong những bản kinh sâu sắc nhất của Pali Sutta-pitaka là Maha-parinibbana Sutta (kinh Đại Bát Niết Bàn), mô tả những ngày cuối cùng, sự viên tịch và parinirvana (Niết bàn) của Đức Phật. Trong suốt bản kinh này, chúng ta thấy Đức Phật liên tục trò chuyện với Ananda, thử thách Tôn giả, ban cho Ngài những giáo lý và lời an ủi cuối cùng. Khi các nhà sư tập hợp xung quanh Đức Phật để chứng kiến Ngài nhập Niết bàn, Đức Phật đã ca ngợi Ananda: “Này Ananda, những vị Phật trong quá khứ cũng có những vị Tỳ-kheo xuất sắc và tận tụy, giống như Như Lai có được ngươi.” Hoặc khi Đức Thế Tôn còn ở Jetavana, Ngài đã xác nhận Ananda là vị Tỷ-kheo đệ nhất về năm phương diện: đa văn, tâm tư cảnh giác, sức mạnh đi bộ, lòng kiên trì và sự hầu hạ chu đáo.
Sự Giác Ngộ Của Ananda và Hội Đồng Phật Giáo Đầu Tiên
Sau khi Đức Phật nhập Niết bàn, 500 tu sĩ giác ngộ đã cùng nhau thảo luận về cách bảo tồn những lời dạy của Ngài. Vào thời điểm đó, chưa có bài giảng nào của Đức Phật được ghi chép lại. Trí nhớ phi thường của Ananda về các bài giảng rất được kính trọng, nhưng Tôn giả vẫn chưa chứng ngộ. Vậy, liệu ông có được phép tham dự hội đồng này không?
Sự viên tịch của Đức Phật đã thúc đẩy Ananda nỗ lực tu tập. Không còn nhiều nhiệm vụ phải lo toan, ông dành hết tâm trí cho thiền định. Vào đêm trước khi hội đồng bắt đầu, Ananda đã chứng ngộ. Tôn giả tham dự hội đồng và được sự ủng hộ единогласно thống nhất cao của Tăng đoàn. Các vị Thánh đã kêu gọi Tôn giả đọc lại những bài giảng của Đức Phật để kết tập thành tạng kinh.
Trong những tháng tiếp theo, Ananda đã đọc thuộc lòng các bài giảng, và hội đồng đã đồng ý cam kết ghi nhớ và bảo tồn những giáo lý này thông qua việc truyền khẩu. Ananda được gọi là “Người giữ gìn kho tàng Chánh Pháp”.
Lịch sử ghi lại rằng Tôn Giả Ananda sống đến hơn 100 tuổi. Vào thế kỷ thứ 5, một số nhà sư hành hương từ Trung Quốc đến Ấn Độ đã báo cáo về việc tìm thấy một bảo tháp giữ hài cốt của Ananda, vị thánh giả được Ni giới hết mực tôn kính và phụng thờ. Cuộc đời của Tôn giả vẫn là một tấm gương mẫu mực về sự cống hiến và phục vụ.
Những lời dạy của ngài đã được tập hợp lại và đưa vào Trưởng lão Tăng Kệ (Theragatha), một phần của Khuddaka Nikàya (Tiểu bộ kinh).
Các câu kệ của ngài thể hiện trí tuệ sâu sắc và lòng bi mẫn vô bờ bến, vẫn còn nguyên giá trị cho đến ngày nay.
Kết Luận
Tôn Giả Ananda không chỉ là một thị giả tận tụy mà còn là một người bạn, người em và người học trò xuất sắc của Đức Phật. Sự đóng góp của ông trong việc bảo tồn và truyền bá giáo pháp là vô cùng to lớn. Cuộc đời và những lời dạy của Tôn Giả Ananda mãi là nguồn cảm hứng cho các thế hệ Phật tử trên khắp thế giới.