Văn học dân gian, kho tàng văn hóa phi vật thể quý giá của dân tộc, được lưu giữ và lan tỏa qua hình thức truyền miệng. Vậy, tính truyền miệng là gì và tại sao nó lại đóng vai trò then chốt trong sự tồn tại và phát triển của văn học dân gian Việt Nam?
Mục Lục
Bản Chất Của Tính Truyền Miệng
Truyền miệng là phương thức lưu giữ và phổ biến thông tin, tri thức, văn hóa thông qua lời nói, kể chuyện, trình diễn, hoặc các hình thức biểu đạt bằng âm thanh, hình ảnh trực tiếp từ người này sang người khác. Đối với văn học dân gian, truyền miệng không chỉ đơn thuần là sự ghi nhớ và lặp lại, mà còn là quá trình tái tạo, biến đổi và sáng tạo không ngừng, khi mỗi người kể, mỗi nghệ nhân diễn xướng lại thổi vào tác phẩm những dấu ấn cá nhân, những sắc thái văn hóa riêng biệt của vùng miền, thời đại.
Vì Sao Văn Học Dân Gian Mang Tính Truyền Miệng?
Tính truyền miệng là đặc trưng cốt lõi, phản ánh phương thức hình thành, tồn tại và phát triển của văn học dân gian. Điều này xuất phát từ những nguyên nhân sau:
1. Nguồn gốc từ xã hội tiền văn tự
Văn học dân gian ra đời từ thuở sơ khai của xã hội loài người, khi chữ viết chưa xuất hiện hoặc chưa phổ biến. Trong bối cảnh đó, truyền miệng là phương thức duy nhất để lưu giữ và truyền đạt những câu chuyện, bài ca, kinh nghiệm sống từ thế hệ này sang thế hệ khác. Ngay cả khi chữ viết ra đời và được sử dụng rộng rãi, truyền miệng vẫn tiếp tục đóng vai trò quan trọng, duy trì sự sống động và gần gũi của văn học dân gian trong cộng đồng.
2. Tính tập thể và sáng tạo không ngừng
Quá trình truyền miệng tạo điều kiện cho sự tham gia của nhiều người vào việc sáng tạo và hoàn thiện tác phẩm. Mỗi người kể chuyện, mỗi nghệ nhân diễn xướng đều có thể thêm vào, bớt đi, hoặc thay đổi chi tiết, tình tiết, ngôn ngữ, giai điệu để phù hợp với khán giả, với bối cảnh, với cảm xúc của bản thân. Nhờ vậy, văn học dân gian luôn mang tính linh hoạt, biến đổi, phản ánh sự sáng tạo không ngừng của cộng đồng. Sự “hao mòn” giá trị, nếu có, sẽ khiến tác phẩm bị đào thải khỏi kho tàng văn học dân gian của tập thể.
3. Khả năng lan tỏa rộng rãi và nhanh chóng
Truyền miệng giúp văn học dân gian lan tỏa một cách tự nhiên và rộng khắp trong cộng đồng. Một câu chuyện, một bài hát có thể được truyền đi từ người này sang người khác, từ làng này sang làng khác, từ vùng này sang vùng khác, không bị giới hạn bởi không gian và thời gian. Mỗi người tiếp nhận lại trở thành một “điểm sóng”, tiếp tục lan tỏa tác phẩm đến những người khác, tạo nên một mạng lưới truyền thông rộng lớn và hiệu quả.
4. Sự hấp dẫn của tính tự do và cá nhân
Trong xã hội hiện đại, khi văn học viết và các phương tiện truyền thông đại chúng phát triển mạnh mẽ, truyền miệng vẫn giữ được sức hấp dẫn riêng. Nó mang đến sự tự do cho mỗi cá nhân được thể hiện dấu ấn riêng, được sáng tạo và biến đổi tác phẩm theo ý muốn của mình. Sự tham gia của trí thức vào quá trình dân gian ngày càng nhiều hứa hẹn sự tồn tại song hành của văn học truyền miệng và văn học viết trong nền văn học Việt Nam.
Mối Quan Hệ Giữa Truyền Miệng Và Diễn Xướng
Truyền miệng và diễn xướng là hai đặc trưng gắn bó chặt chẽ với nhau, tạo nên sự sống động và độc đáo của văn học dân gian.
1. Diễn xướng là hình thức thể hiện của truyền miệng
Diễn xướng là quá trình trình bày, biểu diễn các tác phẩm văn học dân gian bằng lời nói, âm nhạc, vũ đạo, hoặc các hình thức nghệ thuật khác. Nó là phương tiện để truyền miệng, để đưa tác phẩm đến với công chúng một cách trực quan, sinh động và hấp dẫn. Diễn xướng giúp tác phẩm văn học dân gian trở về với môi trường nảy sinh, với hình hài khởi đầu và với cái “duyên” của nó.
2. Truyền miệng tạo điều kiện cho diễn xướng
Truyền miệng tạo ra một không gian mở, linh hoạt, cho phép người diễn xướng được tự do sáng tạo, biến đổi tác phẩm. Người diễn xướng có thể sử dụng ngữ điệu, cử chỉ, biểu cảm, âm nhạc, vũ đạo để truyền tải thông điệp, cảm xúc của tác phẩm một cách sâu sắc và hiệu quả nhất. Lời nói, khác với chữ viết, có một bộ phận ý nghĩa được tạo sinh bằng ngữ điệu. Truyền miệng là môi trường để lời nói phát huy hiệu quả tiềm năng và diễn xướng là bước hoàn thiện cho sáng tác dân gian.
3. Sự kết hợp tạo nên tính nguyên hợp
Sự kết hợp giữa truyền miệng và diễn xướng tạo nên tính nguyên hợp của văn học dân gian. Diễn xướng phô diễn vẻ đẹp dân gian qua nghệ thuật ngôn từ, âm nhạc và vũ đạo trong không gian diễn xướng. Tùy vào thể loại mà phương thức diễn xướng tập trung vào lời nói, nhạc điệu hay tạo hình.
Kết luận
Tính truyền miệng là đặc trưng quan trọng, không thể thiếu của văn học dân gian. Nó không chỉ là phương thức lưu giữ và truyền bá tác phẩm, mà còn là cơ sở cho sự sáng tạo, biến đổi và lan tỏa của văn học dân gian trong cộng đồng. Truyền miệng và diễn xướng tạo nên một mối quan hệ tương hỗ, thúc đẩy sự phát triển và hoàn thiện của tác phẩm dân gian, đồng thời góp phần bảo tồn và phát huy những giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc.