Myanmar, quốc gia với bề dày lịch sử và văn hóa, từng trải qua nhiều lần thay đổi thủ đô. Điều này khiến Myanmar trở thành một trong số ít quốc gia trên thế giới sở hữu nhiều “cố đô” nhất. Trong số đó, nổi bật nhất là Bagan, Yangon và Nay Pyi Taw, mỗi thành phố đều mang trong mình những dấu ấn lịch sử và kiến trúc độc đáo.
Naypyidaw, thủ đô hiện tại của Myanmar, là một trong những thủ đô trẻ nhất thế giới, được xây dựng trong thời gian kỷ lục.
Mục Lục
Cố đô Bagan: Kinh đô Phật giáo rực rỡ
Bagan, hay còn gọi là Pagan, tọa lạc bên bờ đông sông Ayeyarwady, cách Mandalay khoảng 190 km về phía nam. Theo các tài liệu cổ, vào thế kỷ XI, khu vực này được biết đến với tên gọi Pukam, sau đó đổi thành Bagan vào thế kỷ XIV. Các di chỉ khảo cổ cho thấy Bagan đã là một thành phố thịnh vượng từ những năm 800 sau Công nguyên.
Năm 870, vua Pyunbya dời đô từ Tampawaddy (Pwasato ngày nay) đến Bagan và trở thành người sáng lập thành phố. Những năm sau đó, vua Thaiktaing tiếp tục công cuộc củng cố và xây dựng Bagan. Tuy nhiên, do tranh chấp quyền lực, khu vực này từng tồn tại hai thủ đô: Thiripyusaya do vua Thelegyaung cai trị và Paukkan do vua Thamudrit xây dựng năm 108 sau Công nguyên.
Bagan thực sự trở thành thủ đô của các triều đại phong kiến Miến Điện từ thế kỷ XI đến thế kỷ XIII, với hàng nghìn ngôi chùa thấp tráng lệ. Năm 1044, vua Anawratha, một tín đồ Phật giáo sùng đạo, quyết tâm biến Bagan thành trung tâm Phật giáo. Sau khi bị vua Manuha của người Mon từ chối trao Tripitaka (kinh Theravada), ông đã chinh phục Tharton vào năm 1057.
Vua Anawratha đưa chữ viết và kinh Theravada về Bagan, đồng thời cho xây dựng hàng trăm đền chùa theo kiến trúc Phật giáo. Điển hình là chùa Shwezigon, một kiểu kiến trúc tiêu biểu của Miến Điện sau này; Pitaka Taik, thư viện lưu trữ kinh thư; và chùa Shwesandaw với kiến trúc độc đáo. Bagan trở thành thủ đô của chùa tháp và điểm đến của các Phật tử ở Đông Nam Á.
Các vị vua kế vị như Kyanzitha, Alaungsithu và Narapatisithu dù tiếp tục phát triển Bagan, nhưng không thể duy trì được sự hưng thịnh như thời vua Anawratha. Đến cuối thế kỷ XIII, đế chế phong kiến Miến Điện lần thứ nhất sụp đổ do cuộc xâm lược của quân Mông Cổ năm 1287. Lợi dụng tình hình, người Shan và người Mon nổi lên tranh giành quyền lực, khiến Bagan suy yếu.
Ngày nay, Bagan là một điểm du lịch tâm linh nổi tiếng của Myanmar với hơn 4000 ngôi chùa tháp và tu viện đã được trùng tu, bảo tồn. Du khách đến đây có thể chiêm ngưỡng vẻ đẹp cổ kính của những công trình kiến trúc độc đáo và tìm hiểu về lịch sử Phật giáo lâu đời của Myanmar.
Cố đô Yangon: Từ làng chài nhỏ đến trung tâm đô thị sầm uất
Yangon nằm ở Hạ Miến Điện, giáp vùng Bago về phía đông bắc, cách vịnh Mottama khoảng 30km về phía nam và tiếp giáp đồng bằng Ayeyarwady về phía tây.
Vào thế kỷ VI, người Mon thống trị vùng Hạ Miến Điện và đặt tên cho vùng đất này là Dagon. Lúc bấy giờ, Dagon chỉ là một làng chài nhỏ với chùa Shwe Dagon ở trung tâm. Năm 1755, vua Alaungpaya đánh chiếm Dagon và đổi tên thành Yangon, với hy vọng đây sẽ là nơi chấm dứt chiến tranh. Ông cho xây dựng nhiều nhà cửa, đền chùa tại đây.
Từ năm 1824-1826, thực dân Anh tiến hành cuộc chiến tranh Anh – Miến lần thứ nhất và chiếm đóng Yangon. Sau cuộc chiến, Yangon được trao trả lại cho vương triều Miến Điện. Tuy nhiên, năm 1841, Yangon bị phá hủy bởi một trận hỏa hoạn lớn.
Năm 1852, sau cuộc chiến tranh Anh – Miến lần thứ hai, thực dân Anh chính thức cai quản Yangon và toàn bộ khu vực Hạ Miến Điện, biến Yangon trở thành trung tâm thương mại và chính trị của Toàn quyền Anh. Người Anh đã tái cấu trúc Yangon theo kiến trúc phương Tây, mở rộng thành phố về phía đông đến thung lũng Pazungdaung, phía nam và tây đến sông Yangon.
Năm 1885, sau khi thực dân Anh chiếm toàn bộ vùng Thượng Miến Điện trong cuộc chiến tranh Anh – Miến lần thứ ba, Yangon chính thức trở thành thủ đô của nước Anh trên toàn Miến Điện với tên gọi Rangoon. Đến những năm 1890, các cơ sở hạ tầng như bệnh viện, trường học, nhà ga, khu vui chơi giải trí và các tòa nhà cao tầng hiện đại được xây dựng.
Đầu thế kỷ XX, Yangon được biết đến là “thành phố cây xanh” của phương Đông, với những công viên rộng lớn và các tòa nhà hiện đại kết hợp kiến trúc truyền thống. Thành phố được xếp ngang hàng với Luân Đôn về vẻ đẹp và sự phát triển.
Sau khi giành độc lập, Yangon tiếp tục được xây dựng và mở rộng. Trong thập niên 1950, nhiều thành phố vệ tinh quanh Yangon được xây dựng như Thaketa, Bắc Okkalapa, Nam Okkalapa. Đến thập niên 1980, các thành phố vệ tinh khác như Hlaingthaya, Shwepyitha và Nam Dagon được hình thành. Năm 1989, Yangon trở thành tên chính thức của thủ đô Myanmar. Ngày nay, Yangon, bao gồm cả các thành phố vệ tinh, có tổng diện tích 6.283 km2.
Thủ đô Nay Pyi Taw: Thành phố hiện đại giữa lòng Myanmar
Nay Pyi Taw, trong tiếng Miến Điện có nghĩa là “Thủ đô hoàng gia” hay “Ngai vua”, có diện tích 7.055 km2, cách thị trấn Pyinmana 3,2 km về phía tây và cách Yangon khoảng 400 km về phía bắc. Trong Chiến tranh thế giới thứ hai, Nay Pyi Taw từng là căn cứ chống phát xít Nhật của các lực lượng kháng chiến Miến Điện.
Nay Pyi Taw chính thức trở thành thủ đô hành chính của Myanmar từ ngày 6 tháng 11 năm 2005. Tên chính thức của thủ đô được công bố vào ngày 27 tháng 3 năm 2006, nhân ngày Quân đội Myanmar. Thủ đô Nay Pyi Taw hiện vẫn đang trong quá trình xây dựng và dự kiến hoàn thành vào năm 2012. Tính đến năm 2009, dân số của Nay Pyi Taw là khoảng 925.000 người, trở thành thành phố lớn thứ ba của Myanmar sau Yangon và Mandalay.
Nay Pyi Taw là một trong những thủ đô trẻ nhất thế giới, được xây dựng trong thời gian kỷ lục: bốn năm. Quá trình xây dựng bắt đầu từ năm 2002 với sự tham gia của khoảng 25 công ty xây dựng. Ngày 11 tháng 11 năm 2005, 1.100 xe tải quân đội chở 11 tiểu đoàn và 11 bộ chính quyền liên bang rời Yangon về thủ đô mới. Các bộ, ngành trung ương còn lại hoàn tất việc di chuyển về Nay Pyi Taw trước cuối tháng 12 năm 2009.
Có nhiều ý kiến khác nhau về lý do chính quyền Myanmar quyết định dời đô từ Yangon về Nay Pyi Taw. Theo giải thích chính thức của chính phủ, việc này là do Yangon quá chật chội và không còn không gian để mở rộng. Nhiều ý kiến khác cho rằng Nay Pyi Taw có vị trí chiến lược quan trọng hơn, là trung tâm giao thông của toàn liên bang, giúp tiếp cận dễ dàng hơn với các bang, vùng chiến lược ở phía bắc, phía tây và phía đông.
Thủ đô Nay Pyi Taw được quy hoạch thành nhiều khu, bao gồm khu dinh thự làm việc của Quốc hội, Chính phủ; khu trụ sở các bộ, ngành trung ương; khu vực đoàn ngoại giao; khu quân đội; khu dân cư; khu khách sạn, biệt thự cao cấp; khu mua sắm, giải trí; khu bảo tàng, triển lãm đá quý, sân golf và chùa chiền.
Nay Pyi Taw bao gồm tám hạt (township): Zayar Thiri, Pohbla Thiri, Uttara Thiri, Zabu Thiri, Dekhina Thiri, Pyinmana, Lewwe và Tatkone.
Giao thông kết nối Nay Pyi Taw với Yangon và Mandalay là đường cao tốc 4-6 làn xe dài gần 700 km. Ngoài ra, còn có các đường bay kết nối Nay Pyi Taw với các địa điểm du lịch khác của Myanmar như Bagan, Heho, Sittwe, Myikyina, Kyaing Tong. Chính phủ Myanmar đang mở rộng sân bay Nay Pyi Taw thành sân bay quốc tế và có kế hoạch xây dựng tuyến đường sắt cao tốc Nay Pyi Taw – Yangon để phục vụ nhu cầu giao thông nội địa.
Kết luận
Từ cố đô Bagan với những đền chùa cổ kính, Yangon với kiến trúc thuộc địa độc đáo đến Nay Pyi Taw hiện đại, mỗi thủ đô của Myanmar đều mang trong mình những câu chuyện lịch sử riêng. Sự thay đổi thủ đô qua các thời kỳ không chỉ phản ánh sự phát triển của đất nước mà còn là minh chứng cho những biến động chính trị, xã hội và văn hóa của Myanmar. Việc khám phá những di sản này giúp chúng ta hiểu rõ hơn về quá khứ và hiện tại của quốc gia Đông Nam Á đầy thú vị này.