Trong những tác phẩm ngôn tình cổ trang Trung Quốc, đặc biệt là các tác phẩm được đầu tư kỹ lưỡng, chúng ta thường bắt gặp các nhân vật nam được gọi bằng nhiều tên khác nhau, như tên húy, tên tự. Ví dụ, trong “Nghịch Phượng” của Mộng Yểm, nam chính Hách Liên Du còn có tên tự là Tử Thanh. Vậy, những cái tên này mang ý nghĩa gì và sự khác biệt giữa chúng ra sao? Hãy cùng tìm hiểu sâu hơn về vấn đề này.
Mục Lục
Tên Húy, Tên Tự, Tên Hiệu: Định Nghĩa và Ý Nghĩa
Sau quá trình tìm hiểu từ nhiều nguồn khác nhau, chúng ta có thể đưa ra các định nghĩa chung nhất về các loại tên này như sau:
- Tên Húy (名): Là tên thật, do cha mẹ đặt cho con cái khi mới sinh ra. Một người có thể có nhiều tên húy, và tên này thường được kiêng kỵ, ít khi được người khác gọi trực tiếp. Ví dụ, Nguyễn Trãi (阮廌) có tên húy là Trãi (廌). Theo Từ điển Hán – Việt, “Trãi” là một loài vật truyền thuyết, giống con dê nhưng chỉ có một sừng, tượng trưng cho sự trung thực. Cha mẹ Nguyễn Trãi đặt tên này với mong muốn con mình lớn lên sẽ là người ngay thẳng, liêm khiết.
- Tên Tự (字): Là tên được đặt thêm dựa trên tên húy, còn được gọi là tên chữ. Tên tự được sử dụng để tránh gọi trực tiếp tên húy, thể hiện sự tôn trọng. Tên tự thường có mối liên hệ nhất định với tên húy về mặt ý nghĩa.
- Tên Hiệu (號): Là tên được đặt thêm cho mỹ miều, thường mang ý nghĩa biểu tượng hoặc thể hiện chí hướng của người đó. Đôi khi, tên tự và tên hiệu được sử dụng tương đương nhau. Ví dụ, Nguyễn Trãi có hiệu là Ức Trai (抑齋).
Phương Pháp Đặt Tên Tự
Tên húy do cha mẹ đặt nên mỗi người không thể tự ý thay đổi. Tuy nhiên, tên tự thường do chính người đó tự chọn hoặc do thầy đồ, người lớn tuổi trong gia đình đặt cho. Trong lịch sử, có 4 phương pháp phổ biến để đặt tên tự:
- Dùng từ đồng nghĩa: Tên húy và tên tự có ý nghĩa tương đồng.
- Tào Tháo (曹操) tự Mạnh Đức (孟德): “Tháo” và “Đức” đều mang ý nghĩa về đức hạnh, phẩm giá.
- Gia Cát Lượng (諸葛亮) tự Khổng Minh (孔明): “Lượng” và “Minh” đều có nghĩa là sáng, thông minh.
- Nguyễn Đình Chiểu tự Mạnh Trạch: “Chiểu” và “Trạch” đều có nghĩa là đầm, ao.
- Trần Tế Xương tự Tử Thỉnh: “Thịnh” và “Xương” đều có nghĩa là phồn vinh, phát đạt.
- Dùng từ trái nghĩa: Tên tự và tên húy có ý nghĩa trái ngược nhau.
- Hàn Dũ (韓愈) tự Thoái Chi (退之): “Dũ” là tiến lên, “Thoái” là lùi lại. Hàn Dũ là một trong “Đường Tống bát đại văn gia” (八大文家) thời Đường Tống.
- Đào Tiềm (陶潛) tự Nguyên Lượng: Đào Tiềm là một nhà thơ nổi tiếng của Trung Quốc, có ảnh hưởng lớn đến tư tưởng của các nhà nho Việt Nam.
- Tôn Quyền (孫權) tự Trọng Mưu (仲謀): Vua của Đông Ngô thời Tam Quốc. “Quyền Mưu” có nghĩa là mưu kế đối phó với những trường hợp phi thường hoặc mưu kế gian xảo.
- Dùng từ tương hỗ, bổ sung: Tên tự và tên húy có mối quan hệ mật thiết, bổ sung ý nghĩa cho nhau.
- Chu Du (周瑜) tự Công Cẩn (公瑾): “Du” và “Cẩn” đều là tên các loại ngọc.
- Triệu Vân (趙雲) tự Tử Long (子龍): Người xưa có câu “Long vân tế hội”, nhắc đến mây thường nghĩ đến rồng bay trong mây.
- Nguyễn Bỉnh Khiêm tự Hạnh Phủ: “Hạnh” là đức hạnh, liên hệ đến “Khiêm” là nhún nhường.
- Dùng điển tích: Lấy một thành ngữ, câu văn hoặc điển tích có chứa cả tên húy và tên tự.
- Lộc Long tự Tại Điền: Trong Kinh Dịch có câu “Hiên Long Tại Điền”, nghĩa là rồng hiện ở ruộng.
- Ngụy Triết tự Tri Nhân: “Tri Nhân” xuất phát từ câu thành ngữ “Tri Nhân Tắc Triết” (知人則哲), nghĩa là biết người thì là người sáng suốt.
Ngoài những phương pháp trên, còn có nhiều cách đặt tên tự phức tạp khác, thể hiện sự uyên bác và am hiểu văn hóa của người đặt tên.
Ý Nghĩa Xã Hội Của Tên Tự
Tên tự thường có hai chữ, một chữ mang ý nghĩa liên quan đến tên húy, chữ còn lại có thể chỉ thứ tự trong họ hàng, thể hiện sự kính trọng, hoặc đơn giản là để làm cho tên thêm đẹp.
Trong xã hội phong kiến, tên tự đôi khi mang tính giai cấp và giới tính. Ban đầu, tên tự thường chỉ được đặt cho nam giới, phụ nữ không có tên tự. Thứ hai, tên tự thường chỉ được đặt cho tầng lớp sĩ phu, trí thức, quý tộc. Tầng lớp bình dân thường chỉ có tên húy mà không có tên tự, vì tên tự phản ánh địa vị xã hội của người đó.
Sự Thay Đổi Theo Thời Gian
Tên húy và tên tự tồn tại ở cả Trung Quốc và Việt Nam, do ảnh hưởng của văn hóa Trung Hoa trong thời kỳ phong kiến. Tuy nhiên, từ khi chữ Quốc ngữ được sử dụng rộng rãi ở Việt Nam, tên tự dần trở nên ít phổ biến hơn (vì tên tự thường sử dụng chữ Hán để giải thích ý nghĩa). Đến nay, cả ở Trung Quốc và Việt Nam, người ta không còn quá kiêng kỵ việc gọi tên húy, do đó, thói quen đặt tên tự cũng dần biến mất.
Ví Dụ Trong Tác Phẩm “Nghịch Phượng”
Quay trở lại với ví dụ về nhân vật Tiêu Giản trong “Nghịch Phượng”:
Tiêu Giản (萧涧) tự Tuyết Không (雪空)
- Giản (涧) có nghĩa là khe (khe núi, khe suối).
Xét về mặt chữ và ý nghĩa, hai tên này có vẻ không liên quan đến nhau. Có lẽ, tên tự của Tiêu Giản được đặt theo ngoại hình “người tuyết” với đôi mắt xanh lam của anh ta.