Sơn mài là một loại hình nghệ thuật độc đáo của Việt Nam, thường bị nhầm lẫn với các sản phẩm sơn mài mỹ nghệ của Nhật Bản và Trung Quốc. Điểm khác biệt lớn nhất nằm ở kỹ thuật mài, yếu tố then chốt tạo nên sự đặc sắc của tranh sơn mài Việt Nam. Vậy, sơn mài là gì và điều gì làm nên sự khác biệt của nó?
Mục Lục
Sơn Mài: Chất Liệu và Kỹ Thuật Độc Đáo
Tranh sơn mài Việt Nam sử dụng các vật liệu màu truyền thống như sơn then, sơn cánh gián (chất kết dính), son, bạc thếp, vàng thếp và vỏ trai trên nền vóc đen.
Vào những năm 1930, các họa sĩ Việt Nam tại trường Mỹ thuật Đông Dương đã khám phá thêm các vật liệu mới như vỏ trứng, ốc, cật tre và đặc biệt là kỹ thuật mài, tạo nên một trường phái sơn mài độc đáo. Từ đó, các thuật ngữ “sơn mài” và “tranh sơn mài” chính thức ra đời.
Quá trình tạo nên một bức tranh sơn mài đòi hỏi sự tỉ mỉ và công phu. Tranh được vẽ và mài nhiều lần cho đến khi đạt hiệu ứng mong muốn, sau đó đánh bóng. Một điều “ngược đời” là tranh sơn mài cần được ủ trong tủ kín gió, độ ẩm cao để lớp sơn khô. Để thấy được hình ảnh, người nghệ sĩ phải mài mòn lớp sơn. Nhiều họa sĩ cho rằng kỹ thuật vẽ sơn mài rất khó và mang tính ngẫu nhiên, đôi khi tạo ra những hiệu ứng bất ngờ sau khi mài.
Nguyên liệu thô sơ làm nên vẻ đẹp tinh tế của sơn mài: sơn ta, vỏ trứng, vỏ trai và vàng bạc thếp.
Nguyên Liệu Trang Trí Sơn Mài
Để tạo ra một sản phẩm sơn mài hoàn chỉnh, người nghệ nhân cần sử dụng nhiều nguyên liệu khác nhau, bao gồm:
- Sơn: Được khai thác từ cây sơn, kết hợp với dầu trẩu, dầu trám, nhựa thông và nhựa dó.
- Màu: Sơn mài truyền thống sử dụng hai màu cơ bản là cánh gián đen và đỏ, được chế từ khoáng chất vô cơ, đảm bảo độ bền màu trước ánh sáng và thời gian.
- Bạc: Các sản phẩm từ bạc như bạc thếp, bạc dán, bạc xay, bạc dầm.
- Vàng: Vàng thếp.
- Vật liệu khác: Vỏ trứng, vỏ trai, vỏ ốc, bột điệp.
Ngày nay, các loại sơn công nghiệp đã được phát triển để thay thế sơn mài cổ truyền, mang lại nhiều ưu điểm về màu sắc đa dạng và dễ dàng trong sản xuất.
Quy Trình Công Nghệ Sơn Mài
Công nghệ sơn mài có nguyên lý chung, nhưng lại khác biệt trong kinh nghiệm và kỹ thuật của từng nghệ nhân, từng gia đình. Kỹ thuật làm tranh khác với làm tượng, trang trí đồ vật hay sơn phủ hoàng kim. Quy trình có thể được chia thành các công đoạn chính: bó hom vóc, trang trí, mài và đánh bóng.
Bó Hom Vóc
- Ngày xưa, người thợ thường dùng giấy bả (chế từ gỗ dó) để bó hom cốt gỗ, thay vì vải, vì giấy dó dai và bền hơn.
- Cách bó hom vóc: trộn đất phù sa (hoặc bột đá ngày nay) với sơn ta giã nhuyễn và giấy bản, sau đó hom, chít các vết nứt của gỗ.
- Mỗi lớp sơn lót một lớp giấy (hoặc vải màn), sau đó đục mộng mang cá để cài và gắn sơn cho các nẹp gỗ ngang ở sau tấm vóc để chống rạn.
- Để gỗ khô kiệt trước khi hom sơn kín cả mặt trước và sau.
- Công đoạn này bảo vệ tấm vóc khỏi thấm nước, mối mọt và sự co ngót do môi trường. Xử lý vóc càng kỹ càng kéo dài tuổi thọ cho sản phẩm, có thể lên đến 400-500 năm.
Trang Trí
- Trên tấm vóc đã chuẩn bị, người thợ gắn, dán các chất liệu tạo màu như vỏ trứng, mảnh xà cừ, vàng, bạc, sau đó phủ sơn và mài phẳng, rồi mới dùng màu.
- Kỹ thuật sơn phủ tượng và đồ nội thất (hương án, hoành phi, câu đối) đòi hỏi người thợ phải làm trong phòng kín, quây màn để tránh gió và bụi bám vào nước sơn.
Mài và Đánh Bóng
- Độ bóng của tranh sơn mài nằm ở cốt màu, tạo nên chiều sâu đặc biệt. Sau mỗi lần vẽ, người thợ phải mài.
- Ngày xưa, lá chuối khô được dùng thay giấy nhám.
- Nguyên tắc đánh bóng tranh lần cuối vẫn là thủ công, không được phép phủ dầu bóng.
- Đây là điểm độc đáo của tranh sơn mài. Sự thành công của bức tranh phụ thuộc rất lớn vào công đoạn cuối cùng này.
- Các vật liệu mài và đánh bóng bao gồm than củi xoan nghiền nhỏ, tóc rối, đá gan gà.
Kỹ thuật mài tạo nên sự khác biệt của tranh sơn mài Việt Nam, đòi hỏi sự tỉ mỉ và kinh nghiệm của người nghệ nhân.
Làng Nghề Sơn Mài
- Làm sơn mài phụ thuộc vào thời tiết, đặc biệt là mùa xuân và những ngày mưa đầu hạ. Sự phân bố nghề sơn mài không chỉ theo khu vực sản phẩm mà còn có sự liên kết hỗ trợ lẫn nhau.
- Làng nghề sơn mài Đình Bảng (Bắc Ninh) thường lấy quỳ vàng, quỳ bạc của làng Kiêu Kị (Gia Lâm), giấy dó của làng Đông Cao, vải màn của làng Đình Cả, vóc hoặc sản phẩm chạm khắc của làng Phù Khê, sơn thô của Phú Thọ, Yên Bái, dầu trẩu, dầu trám của Lạng Sơn, Cao Bằng. Hà Nội ngày nay vẫn là trung tâm tập trung nguyên liệu và các nghệ nhân nghệ thuật sơn mài nổi tiếng, phần lớn có gốc từ các làng nghề truyền thống nhập cư và tạo nên 36 phố phường xưa.
Sơn Mài Thời Hiện Đại
- Ngày nay, tranh sơn mài thường sử dụng sơn Nhật Bản, do sơn ta dễ gây dị ứng và phụ thuộc nhiều vào thời tiết. Sơn ta khô nhanh trong độ ẩm cao và chậm khô trong thời tiết khô ráo, nên ít được dùng ở các nước khí hậu khô. Sơn Nhật khô nhanh hơn, phù hợp với nhiều điều kiện khí hậu.
- Để tranh sơn mài Nhật Bản bóng, người ta thường phủ một lớp sơn trong (sơn cánh gián). Tranh sơn mài sơn ta chỉ cần xoa bằng nắm tóc rối hoặc bàn tay ẩm.
- Tuy nhiên, tranh sơn màu dùng sơn ta vẫn được ưa chuộng hơn vì sự công phu và độ sâu của bức tranh.
Họa Sĩ Nổi Tiếng Với Tranh Sơn Mài
Trước năm 1930, sơn ta chỉ được dùng để trang trí đồ thờ cúng và hàng mỹ nghệ. Sau đó, các họa sĩ Việt Nam như Trần Đình Thọ, Nguyễn Gia Trí, Phạm Hậu, Nguyễn Khang, Trần Văn Cẩn và nghệ nhân Đinh Văn Thành đã thử nghiệm và đưa kỹ thuật sơn ta vào tranh nghệ thuật.
Những Bức Tranh Sơn Mài Nổi Tiếng
- “Dọc mùng” (1939) của Nguyễn Gia Trí (tiêu biểu cho tranh sơn mài đầu thế kỷ 20).
- “Nam Bắc một nhà” (1961) của Nguyễn Văn Tỵ (tiêu biểu cho tranh sơn mài sau Cách mạng).
Kết Luận
Sơn mài là một chất liệu hội họa độc đáo của Việt Nam, là sự phát triển kỹ thuật của nghề sơn ta truyền thống thành kỹ thuật sơn mài mang đậm bản sắc văn hóa dân tộc.