Quý phi (貴妃) là một tước hiệu cao quý dành cho các phi tần trong hậu cung của các triều đại phong kiến ở khu vực Đông Á, đặc biệt là Trung Quốc và Việt Nam. Danh hiệu này không chỉ biểu thị địa vị cao trong hậu cung mà còn thường gắn liền với sự sủng ái đặc biệt từ nhà vua. Trong dân gian, “Quý phi” còn được dùng để chỉ chung những phi tần được yêu thích và có quyền lực lớn, dù không nhất thiết là danh hiệu chính thức.
Mục Lục
Lịch Sử Hình Thành và Phát Triển
Trung Quốc
Trong giai đoạn nhà Hán và Tây Tấn, tước vị Quý phi chưa xuất hiện. Các phi tần thời kỳ này thường được gọi bằng những danh xưng như Phu nhân, Chiêu nghi hoặc Tiệp dư. Đến thời Lưu Tống, Tống Hiếu Vũ Đế mới chính thức thiết lập Tam phu nhân, bao gồm Quý phi (貴妃), Quý tần (貴嬪) và Quý nhân (貴人). Đây là lần đầu tiên danh hiệu Quý phi được ghi nhận trong lịch sử Trung Quốc, với phẩm vị tương đương Tướng quốc. Nhà Bắc Chu cũng tiếp tục sử dụng tước vị Quý phi, xếp vào hàng Tam phu nhân, bao gồm Quý phi, Trưởng Quý phi và Đức phi.
Bức họa “Mỹ nhân đồ” thời Đường, tái hiện hình ảnh các phi tần trong cung, giúp hình dung phần nào về cuộc sống của các Quý phi.
Đến thời nhà Tùy, Quý phi trở thành vị trí đứng đầu hậu cung, cùng với Thục phi (淑妃), Đức phi (德妃) hợp thành Tam phu nhân, có vị trí Chính nhất phẩm, chỉ đứng sau Hoàng hậu. Thời nhà Đường tiếp tục duy trì vị trí quan trọng của Quý phi, cùng với Thục phi, Đức phi và Hiền phi (贤妃) hợp thành Tứ phu nhân. Thời Đường Huyền Tông Lý Long Cơ từng thay đổi Tứ phi thành Huệ phi (惠妃), Lệ phi (麗妃) và Hoa phi (華妃), nhưng sau đó khôi phục lại để phong cho Dương Ngọc Hoàn, tức Dương Quý phi.
Thời nhà Minh, bên cạnh các tước Phi kèm phong hiệu như Ninh phi (寧妃), Thuận phi (順妃), Quý phi vẫn là tước vị cao nhất. Ví dụ như Thành Mục Quý phi Tôn thị của Minh Thái Tổ, Chiêu Hiến Quý phi Vương thị của Minh Thành Tổ. Đặc biệt, Hiếu Cung Chương Hoàng hậu Tôn thị, khi còn là Quý phi, đã được Minh Tuyên Tông sủng ái và ban cho Kim bảo (金寶) tương tự như Hoàng hậu, mở đầu cho việc Quý phi được hưởng nhiều đặc ân ngang Hoàng hậu trong hai triều Minh và Thanh sau này.
Hiếu Cung Nhân Hoàng hậu Tôn thị, một Quý phi nổi tiếng thời nhà Minh, người được hưởng nhiều đặc ân như Hoàng hậu.
Thời Minh Hiến Tông Chu Kiến Thâm, do quá sủng ái Vạn Quý phi nên đã phong bà làm Hoàng quý phi, tước vị đứng đầu hậu cung, từ đó địa vị độc tôn của Quý phi bị thay thế bởi Hoàng quý phi. Đến thời nhà Thanh, Quý phi trở thành cấp bậc thứ hai trong hậu cung, thường chỉ có hai người tại vị cùng lúc, xếp sau Hoàng quý phi.
Việt Nam
Lịch sử hậu cung Việt Nam trước thời Lê sơ còn nhiều điều chưa rõ ràng. Đến thời Lê sơ, Lê Thánh Tông mới ban hành quy chế hậu cung chính thức, trong đó dưới Hoàng hậu có Tam phi (三妃) gồm Quý phi (貴妃), Minh phi (明妃), Kính phi (敬妃); Cửu tần (九嬪) gồm Tam chiêu, Tam tu, Tam sung; và Lục chức.
Thời nhà Nguyễn, Gia Long Đế đặt ra các thứ bậc trong nội cung, dưới Hoàng hậu có Tam phi (Quý phi, Minh phi, Kính phi); Tam tu; Cửu tần; Tam chiêu; Tam sung và Lục chức.
Ấn chương “An phi chi tỷ” của một phi tần nhà Nguyễn, minh chứng cho hệ thống tước vị và phẩm hàm trong hậu cung triều Nguyễn.
Từ năm Minh Mạng thứ 17 (1836), Nguyễn Thánh Tổ chấn chỉnh nội đình, quy định cung giai 9 bậc, trong đó hàng Phi có hai bậc là Nhất giai Phi và Nhị giai Phi. Theo quy định năm đó, Quý phi là tước vị đứng đầu. Quy định này tiếp tục được duy trì dưới thời Nguyễn Hiến Tổ, và Nghi Thiên Chương Hoàng hậu (vợ cả của vua Thiệu Trị) đã được phong làm Quý phi vào năm Thiệu Trị thứ 6 (1846). Tuy nhiên, sang thời Nguyễn Dực Tông, tước Quý phi bị thay thế bằng Thuận phi, và từ đó biến mất trong hậu cung nhà Nguyễn, chỉ còn Hoàng quý phi giữ vị trí cao nhất.
Những Nhân Vật Quý Phi Nổi Tiếng Trong Lịch Sử
Trong suốt chiều dài lịch sử, có rất nhiều Quý phi được sử sách ghi lại bởi sắc đẹp, tài năng hoặc tầm ảnh hưởng lớn. Dưới đây là một vài ví dụ tiêu biểu:
- Phan Ngọc Nhi: Sủng phi của Đông Hôn hầu Tiêu Bảo Quyển.
- Trương Lệ Hoa: Sủng phi của Hậu chủ Trần Thúc Bảo.
- Vi Khuê: Phi tần của Đường Thái Tông Lý Thế Dân.
- Dương Quý phi: Sủng phi của Đường Huyền Tông Lý Long Cơ, một trong Tứ đại mỹ nhân của Trung Quốc.
- Độc Cô Quý phi: Sủng phi của Đường Đại Tông Lý Dự, dù không phải Hoàng hậu hay Đế mẫu nhưng lại được truy tặng thụy hiệu Hoàng hậu.
- Quách Quý phi: Nguyên phối của Đường Hiến Tông Lý Thuần, sinh mẫu của Đường Mục Tông Lý Hằng.
- Trương Quý phi: Sủng phi của Tống Nhân Tông Triệu Trinh.
- Vạn Trinh Nhi: Sủng phi của Minh Hiến Tông Thành Hóa Đế, vị Quý phi đầu tiên được phong Hoàng quý phi.
- Viên Quý phi: Phi tần của Minh Tư Tông Sùng Trinh Đế, người đã bị ép tự sát tập thể khi nhà Minh sụp đổ nhưng may mắn sống sót.
- Ý Quý phi: Phi tần của Thanh Văn Tông Hàm Phong Đế, sau này trở thành Từ Hi Thái hậu.
Dương Quý Phi, một trong những mỹ nhân nổi tiếng nhất lịch sử Trung Quốc, là một ví dụ điển hình về quyền lực và tầm ảnh hưởng của một Quý phi.
Kết luận
Tước vị Quý phi, trải qua nhiều triều đại và quốc gia, đã trở thành biểu tượng cho địa vị cao quý và sự sủng ái đặc biệt trong hậu cung. Dù có sự thay đổi về thứ bậc và quyền lực theo thời gian, Quý phi vẫn luôn là một trong những vị trí quan trọng, góp phần không nhỏ vào lịch sử và văn hóa cung đình của các nước Đông Á.
Tham khảo
- Sử ký Tư Mã Thiên
- Hán thư
- Nam sử