Phóng sự, một thể loại báo chí đặc biệt, có nguồn gốc từ tiếng Latinh “reportage,” mang ý nghĩa truyền đạt, thông báo tin tức. Từ việc ghi chép đơn thuần về các sự kiện, phóng sự đã phát triển thành một hình thức báo chí sâu sắc, kết hợp thông tin, lý lẽ và nghệ thuật, phản ánh những biến động lớn của xã hội.
Ban đầu, ở Anh, “reportage” được dùng để mô tả các sự kiện như lũ lụt, hỏa hoạn, hay các kỳ họp quốc hội. Sau đó, báo chí Pháp phát triển phóng sự thành những bài viết điều tra về những bí ẩn, như cuộc sống trong tù hoặc thế giới ngầm.
Sự phát triển của phóng sự không dừng lại ở những sự kiện nhỏ nhặt. Thể loại này vươn tới những sự kiện, biến cố mang tầm vóc toàn cầu, như thiên phóng sự “Mười ngày rung chuyển thế giới” của John Reed về Cách mạng Tháng Mười Nga, hay “Viết dưới giá treo cổ” của Julius Fucik. Những phóng sự chiến tranh của I. Erenbourg, B. Polevoi, K. Simonov, và các bài viết về sự kiện phóng tàu vũ trụ đầu tiên đã đánh dấu bước tiến quan trọng trong lịch sử phóng sự.
Theo nhà nghiên cứu Karel Storkan, sự xuất hiện và phát triển của phóng sự gắn liền với sự tham gia của các nhà văn vào lĩnh vực báo chí. Jean Cocteau, Georges Girard, Andre Maurois là những nhà văn nổi tiếng đã đóng góp vào sự phát triển của thể loại này. E-khít, trong diễn văn đọc ở hội nghị bảo vệ văn hóa tại Paris năm 1935, nhấn mạnh rằng trước John Reed và Larissa Reisner, phóng viên thường bị coi thường, cho đến khi họ chứng minh rằng thông tin về thực tế có thể được diễn đạt một cách độc lập và nghệ thuật.
Ở Việt Nam, thể loại “ký sự” đã xuất hiện từ lâu đời với các tác phẩm như “Việt điện u linh,” “Vũ trung tùy bút,” và “Hoàng Lê nhất thống chí.” Tuy nhiên, phóng sự báo chí chỉ thực sự hình thành vào đầu thế kỷ XIX, khi báo in xuất hiện và văn học Việt Nam chịu ảnh hưởng của văn học phương Tây.
Trong giai đoạn này, báo chí Việt Nam phân chia thành nhiều khuynh hướng khác nhau. Một số tờ báo ngợi ca chế độ thực dân và xuyên tạc Cách mạng Tháng Mười Nga, trong khi những tờ báo khác phản ánh cuộc sống nghèo khổ của người dân. Nhiều tác phẩm phóng sự chỉ dừng lại ở việc phê phán bất công xã hội mà chưa đưa ra giải pháp đúng đắn, như “Việc làng” (Ngô Tất Tố), “Cơm thầy cơm cô,” “Kỹ nghệ lấy Tây,” và “Làm đĩ” (Vũ Trọng Phụng). Bên cạnh đó, báo chí cách mạng do Nguyễn Ái Quốc khai sinh đã tạo ra những tác phẩm ký chính luận có giá trị, như “Bản án chế độ thực dân Pháp” và “Vấn đề dân cày.” Trên các tờ báo “Lao động,” “Nhành lúa,” “Tin tức,” “Việt Nam độc lập,” xuất hiện nhiều phóng sự có nội dung thông tin cao và giá trị. Trong cuộc đấu tranh giành độc lập, phóng sự trên báo chí cách mạng đã bám sát cuộc sống chiến đấu của quân và dân, cổ vũ tinh thần yêu nước và tự hào dân tộc.
Từ sau Đại hội Đảng lần thứ VI (1986), chính sách đổi mới và dân chủ hóa đời sống chính trị đã tạo điều kiện cho sự phát triển của phóng sự. Các nhà báo như Huỳnh Dũng Nhân, Vĩnh Quyền, Xuân Ba, Mạnh Việt, Minh Tuấn, Đào Quang Thép, và Hoà Bình đã mang đến cho công chúng những phóng sự có giá trị, đáp ứng nhu cầu thông tin ngày càng cao.
Phóng sự lấy chất liệu từ những sự kiện khách quan, thời sự trong đời sống xã hội. Thể loại này không chỉ đảm bảo tính xác thực của thông tin mà còn góp phần đề xuất hướng giải quyết các vấn đề mà hiện thực đặt ra. Phóng sự vừa có tính phát hiện vấn đề, vừa đóng góp tích cực vào việc tìm kiếm giải pháp.
Trong những thời kỳ lịch sử biến động, phóng sự là thể loại đầu tiên nắm bắt sự kiện, nhận xét về những yếu tố mới, và đánh giá hiện tại một cách sinh động và hấp dẫn. Với những ưu điểm này, phóng sự đạt đến sự chân thực và đa dạng trong việc phản ánh hiện thực.
Trong bối cảnh hiện đại, phóng sự không chỉ là sự mô tả đơn thuần mà còn tiếp cận hiện thực một cách chân thực và đa dạng, phản ánh một thế giới phức tạp, liên tục phát triển và biến động. Với bút pháp giàu chất văn học và cái tôi trần thuật vừa cảm xúc vừa trí tuệ, phóng sự không chỉ trình bày hiện thực mà còn phát triển những vấn đề liên quan đến nó. Phóng sự đã chứng minh rằng “việc thông tin về hiện thực có thể trình bày một cách độc lập và có nghệ thuật.”
Tóm lại, phóng sự đã trải qua một quá trình hình thành và phát triển lâu dài, từ những bản tin đơn giản đến những tác phẩm báo chí sâu sắc, phản ánh những biến động của xã hội và đóng góp vào sự phát triển của văn hóa và thông tin.