Trong nhiều cuộc chiến trên thế giới, việc mô tả các bên tham chiến, đặc biệt là lực lượng đối lập với chính phủ, luôn là một vấn đề nhạy cảm. Giới báo chí truyền thông theo dõi sát sao từng diễn biến ở Afghanistan, Iraq, Congo, Gruzia, Syria, Ukraine… nhưng cách họ gọi tên các lực lượng này lại phản ánh quan điểm và góc nhìn riêng. Việc bê nguyên xi thông tin từ báo chí nước ngoài mà không xem xét kỹ lưỡng có thể dẫn đến những đánh giá thiếu khách quan, giống như việc “yêu nên tốt, ghét nên xấu” trong Tam Quốc Diễn Nghĩa của La Quán Trung.
Một sai lầm phổ biến là việc các nhà báo vội vàng gán mác “phiến quân” cho một lực lượng mà họ chưa hiểu rõ. Với những tổ chức khủng bố như IS, sự xấu xa của chúng là điều không cần bàn cãi. Nhưng với những lực lượng đứng lên đấu tranh giành quyền sống, chống lại một chính quyền thối nát, việc gọi đúng tên là vô cùng quan trọng.
Vậy “phiến quân” thực chất là gì? Hiểu một cách đơn giản, đó là quân phiến loạn, quân làm loạn, bất nghĩa, vô pháp luật. Từ “phiến” trong Hán Việt mang nghĩa là mảnh, một tấm, như trong “phiến đá”, “phiến gỗ”. Nhưng “phiến” còn có nghĩa là xúi bẩy, làm điều xấu. “Phiến loạn” là xui người ta làm loạn, xúi giục làm điều bất chính, chống lại nhà nước. Quân phiến loạn là quân gây rối xã hội, gây đau khổ cho nhân dân và cần phải bị trừng trị.
Tuy nhiên, trong nhiều cuộc xung đột, chính phủ hoặc bộ máy cầm quyền mới là bên gây ra bất công. Họ độc tài, phát xít, mất dân chủ, kìm kẹp, áp bức, bóc lột, tham nhũng, thậm chí bán nước. Điều này khiến các lực lượng nổi dậy đấu tranh để lật đổ chính quyền, xây dựng một xã hội tốt đẹp hơn, một bộ máy trong sạch hơn. Những lực lượng này không thể bị gọi là “phiến quân”. Thay vào đó, họ là “lực lượng nổi dậy” – những người đứng lên chống lại áp bức.
Quân chính phủ thường mạnh hơn, còn lực lượng nổi dậy thường yếu hơn. Nhưng không thể dùng sức mạnh để đánh giá ai là người tốt, kẻ xấu. Điều quan trọng là phải xem xét họ chiến đấu vì điều gì, có được lòng dân hay không. Nếu chưa có cơ hội tìm hiểu kỹ, tốt nhất là không nên trở thành cái loa phát ngôn cho bất kỳ thế lực nào, và tránh vô tình đứng về một phía. Cần phải cẩn trọng trong việc sử dụng ngôn ngữ và thuật ngữ để mô tả các bên liên quan trong một cuộc xung đột, tránh gây hiểu lầm và đảm bảo tính khách quan của thông tin. Việc xác định rõ “phiến quân” hay “lực lượng nổi dậy” giúp công chúng có cái nhìn đúng đắn hơn về bản chất của các cuộc xung đột và những hệ lụy của nó.
Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh thông tin lan truyền nhanh chóng và dễ dàng bị xuyên tạc. Việc sử dụng ngôn ngữ chính xác và khách quan sẽ giúp ngăn chặn sự lan truyền của thông tin sai lệch và góp phần xây dựng một xã hội thông tin lành mạnh.