Origami, hay còn gọi là nghệ thuật gấp giấy, là một di sản văn hóa độc đáo đến từ Nhật Bản. Tên gọi “origami” xuất phát từ sự kết hợp của hai từ tiếng Nhật: “ori” (gấp) và “kami” (giấy). Mặc dù thuật ngữ này chỉ mới được sử dụng từ năm 1880, nhưng lịch sử của origami đã bắt đầu từ rất lâu trước đó, khi người Nhật gọi nó là “Orikata”.
Không chỉ đơn thuần là trò chơi, origami là một quá trình biến hóa những tờ giấy phẳng thành các tác phẩm ba chiều đầy tính nghệ thuật. Điểm đặc biệt của origami hiện đại là việc tuân thủ nguyên tắc không cắt dán, giữ cho tờ giấy nguyên vẹn trong suốt quá trình sáng tạo. Tuy nhiên, origami truyền thống của Nhật Bản, có từ thời Edo (1603-1867), lại linh hoạt hơn, cho phép sử dụng giấy với nhiều hình dạng khác nhau và thậm chí cả cắt dán.
Lịch Sử Hình Thành và Phát Triển của Origami
Sự phát triển của origami gắn liền với sự ra đời và phổ biến của giấy. Giấy, được phát minh ở Trung Quốc vào khoảng năm 105 sau Công Nguyên, ban đầu là một vật phẩm xa xỉ. Mãi đến thế kỷ thứ 6, các nhà sư mới mang giấy đến Nhật Bản. Tương tự như ở Trung Quốc, giấy chủ yếu được sử dụng trong các nghi lễ và dịp quan trọng.
Đến khoảng năm 1660, người Nhật bắt đầu xem giấy như một phương tiện giải trí. Phải đến năm 1680, hình ảnh những cánh bướm giấy mới xuất hiện trong thơ ca Nhật Bản. Năm 1797, cuốn sách đầu tiên về gấp giấy nghệ thuật, “Sembazuru Orikata” (Xếp ngàn cánh hạc), được Akisato Rito xuất bản. Tuy nhiên, thuật ngữ “gấp giấy” chỉ thực sự trở nên phổ biến vào thế kỷ 19.
.jpg)
Trong thời kỳ Minh Trị (Meiji), origami được đưa vào chương trình giáo dục mầm non, chịu ảnh hưởng từ phương pháp giáo dục của nhà giáo dục học người Đức Frebel (1782-1852). Sự kết hợp với các kỹ thuật gấp giấy của châu Âu đã làm phong phú thêm nghệ thuật này.
Ở phương Tây, nghệ thuật gấp giấy phát triển mạnh mẽ vào khoảng năm 700 sau Công Nguyên, nhờ vào Con đường Tơ lụa. Tây Ban Nha là một trong những quốc gia đầu tiên tiếp nhận và phát triển origami, tạo ra nhiều tác phẩm độc đáo. Tuy nhiên, dù nghệ thuật gấp giấy độc lập đã hình thành ở châu Âu sau khi phương pháp sản xuất giấy được truyền bá vào thế kỷ 12, nó không đạt được tầm ảnh hưởng và sự phát triển sâu rộng như ở Nhật Bản.
Ngày nay, origami đã trở thành một biểu tượng văn hóa Nhật Bản, được quốc tế công nhận như sake, sushi hay kimono. Nó không chỉ là một thú vui mà còn được nghiên cứu và ứng dụng trong nhiều lĩnh vực khoa học.
Origami gắn liền với tên tuổi của nghệ nhân Akira Yoshizawa. Các tác phẩm của ông thường xuyên xuất hiện trong các triển lãm origami nổi tiếng trên thế giới. Yoshizawa đã dành cả cuộc đời mình cho nghệ thuật gấp giấy, phát triển hệ thống ký hiệu và biểu tượng để hướng dẫn gấp các mô hình phức tạp vào năm 1930. Đến năm 1950, ông xuất bản các cuốn sách giới thiệu chi tiết cách gấp các mẫu truyền thống và sáng tạo mới. Yoshizawa còn được biết đến là người tiên phong trong việc sử dụng giấy ướt trong origami, giúp tạo hình dễ dàng hơn.
Các Mẫu Origami Phổ Biến
Origami có thể đơn giản như chiếc thuyền giấy hay máy bay giấy, nhưng cũng có thể phức tạp như hình rồng, phượng hay tháp Eiffel. Để tạo ra những mẫu origami phức tạp, người ta có thể sử dụng lá kim loại mỏng thay vì giấy thường để giảm độ dày. Origami hiện đại cũng sử dụng các kỹ thuật gấp ướt hoặc vật liệu khác ngoài giấy và lá kim loại. Người Nhật Bản xem origami là một phần của văn hóa và truyền thống dân tộc.
Một trong những mẫu origami nổi tiếng nhất là hình con hạc. Trong văn hóa Nhật Bản, hạc là biểu tượng của sự may mắn và trường thọ. Truyền thuyết kể rằng ai gấp được 1000 con hạc giấy sẽ được ước một điều ước. Sau câu chuyện về bé gái Sadako Sasaki năm 1955, hạc giấy trở thành biểu tượng của hòa bình.
Hạc (oritsuru) và các loại thuyền là những mẫu origami phổ biến từ những năm 1700. Đến thế kỷ 18, các cuốn sách chuyên về origami đã được xuất bản, cho thấy sự phát triển của nghệ thuật này. Origami không chỉ là trò chơi của trẻ em mà còn là thú vui của người lớn, với nhiều tạp chí giới thiệu các mẫu gấp giấy phức tạp.
Origami ghép (Modular Origami) là một loại origami truyền thống, trong đó nhiều bản sao giống nhau của một mẫu vật được gấp và ghép lại với nhau để tạo thành một mẫu vật lớn hơn. Trong loại origami này, người gấp không cần tuân thủ quy tắc chỉ sử dụng một tờ giấy, nhưng phải tuân thủ quy tắc không sử dụng hồ dán hay băng keo. Thay vào đó, họ có thể sử dụng một vết cắt để ghép các mẫu vật nhỏ lại với nhau.
Origami cử động (Action Origami) là loại origami tạo ra các mẫu vật có thể cử động được. Ví dụ như con chim có thể vỗ cánh hay con ếch có thể nhảy khi ta ấn vào chân sau của nó. Pháo giấy cũng là một ví dụ phổ biến.
Origami trang sức (Jewelry Origami) tạo ra các mẫu vật có thể đeo trên người. Origami thực phẩm (Food Origami) sử dụng hoa quả hoặc tảo biển để tạo ra các mẫu vật.
Nhân viên văn phòng còn có một loại origami đặc biệt là origami giấy nhớ (sticky note Origami). Các mẫu vật được làm từ giấy nhớ và thường có kích thước nhỏ. Một số nghệ nhân thích origami hoa văn trang trí nổi (Origami tessellations), sử dụng giấy mịn và gấp thành các họa tiết nổi phức tạp.
Lựa Chọn Giấy Phù Hợp
.jpg)
Để bắt đầu với origami, bạn chỉ cần một tờ giấy có thể gấp được. Tuy nhiên, giấy kami, được sản xuất đặc biệt cho origami, là lựa chọn phổ biến nhất. Giấy kami mỏng, dai, dễ gấp và bền, ngay cả khi gấp nhiều lần. Nó có một mặt trắng và một mặt in hình họa tiết, với kích thước phổ biến nhất là khoảng 15,2 cm2.
Ngoài giấy kami, bạn có thể tìm thấy nhiều loại giấy khác để gấp origami. Giá cả của giấy không phải là yếu tố quyết định giá trị của tác phẩm. Nhiều nghệ nhân thậm chí còn sử dụng giấy vệ sinh để tạo ra các mẫu vật độc đáo.
Các Quy Tắc Cần Tuân Thủ
Nghệ thuật origami đã phát triển qua nhiều năm, hình thành nhiều phong cách riêng biệt với các quy tắc khác nhau. Tuy nhiên, một trong những nguyên tắc cơ bản nhất của origami là chỉ sử dụng duy nhất một tờ giấy, không được phép cắt, dán hoặc sử dụng thêm bất kỳ vật liệu nào khác. Điều này đòi hỏi sự khéo léo và tỉ mỉ của người gấp.
Hầu hết các mẫu gấp phức tạp đều dựa trên các mẫu cơ bản như gấp diều, gấp cá, gấp chim và gấp ếch. Gấp động vật và hình khối đa diện là những lựa chọn phổ biến, và người gấp có thể tùy chỉnh các mẫu gấp theo sở thích cá nhân.
Ngoài ra, người chơi origami còn phải tuân thủ quy tắc Thuần khiết (Pureland), tức là chỉ được chọn một loại origami duy nhất khi gấp một mẫu vật. Không được phép kết hợp các loại origami khác nhau.
Lợi Ích Tuyệt Vời Của Origami
Origami mang lại nhiều lợi ích cho cả tâm lý và trí tuệ.
Tác dụng đối với tâm lý
Origami có tác dụng làm dịu thần kinh, giảm căng thẳng và cải thiện giấc ngủ. Nhiều bác sĩ và chuyên gia vật lý trị liệu đã sử dụng origami như một liệu pháp hỗ trợ điều trị. Bác sĩ Ronald S. Levy khuyến khích sử dụng origami để phục hồi chức năng và trị liệu về tay. Origami là một hình thức giải trí hiệu quả, đặc biệt khi sáng tạo ra một mẫu mới, mang lại cảm giác tự do và vui thích.
Origami và Toán học
Việc tạo ra các mẫu origami mới liên quan đến nhiều quy tắc hình học. Các nghệ nhân origami thường có phương châm: “bạn nhìn thấy gì, tôi tưởng tượng được; bạn tưởng tượng gì, tôi gấp được”.
Gấp giấy giúp phát triển nhận thức về hình học, nhận biết các hình tam giác, hình vuông, hình lục giác, đường phân giác, đoạn thẳng, đường nét, hình không gian và các khối ba chiều.