Mỗi đứa trẻ đều mang trong mình khả năng sáng tạo vô tận, một kho báu “tiềm ẩn” đang chờ được khai phá. Tuy nhiên, sự sáng tạo của trẻ thơ khác biệt so với người lớn. Thay vì tạo ra những điều hoàn toàn mới, trẻ em học hỏi, khám phá thông qua việc mô phỏng, bắt chước và tò mò. Trong bối cảnh đó, phương pháp “nguyên liệu mở” nổi lên như một giải pháp hiệu quả, giúp trẻ phát triển toàn diện.
Vậy, “nguyên liệu mở” là gì? Phương pháp này mang lại lợi ích gì cho sự phát triển và khám phá thế giới xung quanh của trẻ? Hãy cùng tìm hiểu sâu hơn về phương pháp giáo dục đầy tiềm năng này.
Trẻ em có thể thỏa sức sáng tạo với những vật dụng quen thuộc như quả thông, đồ chơi cũ, và nhiều vật liệu khác. Quan trọng hơn, “nguyên liệu mở” tạo cơ hội để trẻ em tiếp xúc với các vật thể lớn hơn, tự do định hình môi trường học tập theo trí tưởng tượng riêng.
Mục Lục
Nguồn gốc và bản chất của phương pháp “Nguyên liệu mở”
Năm 1971, kiến trúc sư Simon Nicholson đã xuất bản bài viết “Làm thế nào để không lừa dối trẻ em: Lý thuyết về trò chơi với các nguyên liệu mở”. Ông nhấn mạnh rằng trẻ em thích tương tác với các yếu tố biến đổi như vật liệu, hình dạng, mùi hương, các hiện tượng vật lý (điện, từ tính, trọng lực), môi trường (khí, chất lỏng), âm thanh, âm nhạc, chuyển động, tương tác hóa học, nấu nướng, lửa, con người, động vật, thực vật, ngôn ngữ, khái niệm và ý tưởng. Trẻ em thích chơi đùa, thử nghiệm, khám phá, phát minh và tận hưởng những điều đó.
Trong gần 50 năm qua, ý tưởng này ngày càng được phát triển và ứng dụng rộng rãi trong giáo dục mầm non, trở thành nền tảng cho nhiều chương trình giáo dục dựa trên trò chơi.
Lý thuyết này, xuất phát từ kiến trúc, có sự tương đồng thú vị với công trình của Loris Malaguzzi, người sáng lập phương pháp giáo dục Reggio Emilia. Malaguzzi cho rằng trẻ em có ba “người thầy”: người lớn, những đứa trẻ khác và môi trường. Nicholson viết: “Trong bất kỳ môi trường nào, mức độ phát minh, sáng tạo và khám phá tỷ lệ thuận với số lượng và hình thức của các yếu tố biến đổi trong đó”.
Nicholson không chỉ đề cập đến tuổi thơ mà còn đến môi trường giáo dục nói chung, bao gồm sân chơi, lớp học, bảo tàng và thư viện. Ông cho rằng, sự sáng tạo và đổi mới phát triển mạnh mẽ khi chúng ta được tự do xây dựng, vận dụng và “chơi đùa” với môi trường xung quanh. Khi chúng ta giao việc thiết kế không gian cho các chuyên gia, chúng ta vô tình loại bỏ trẻ em (và cả người lớn) khỏi quá trình quan trọng và thú vị này. Theo cách diễn đạt của Nicholson, chúng ta đang “đánh cắp” điều đó từ trẻ.
Sân chơi với các nguyên liệu mở đa dạng, từ lốp xe cũ đến khúc gỗ, khuyến khích trẻ em khám phá và sáng tạo không giới hạn.
“Nguyên liệu mở”: Hơn cả những vật liệu tái chế
Ngay cả khi không áp dụng lý thuyết “nguyên liệu mở” một cách có ý thức, các chuyên gia giáo dục mầm non đều nhận thức được tầm quan trọng của khả năng phát minh và sáng tạo. Chúng ta không thể chỉ đưa cho trẻ một mô hình lắp ghép và mong đợi chúng học hỏi chỉ bằng cách quan sát và lắng nghe hướng dẫn. Trẻ em cần được cầm nắm, lắp ráp, tháo rời, thực hành, thử nghiệm và vận dụng các khối hình đó. Sự vui chơi và học hỏi của trẻ sẽ được mở rộng khi chúng ta bổ sung thêm nhiều loại nguyên vật liệu đa dạng vào môi trường học tập.
Lý thuyết về “loose parts” (các vật liệu rời, có thể di chuyển, tái thiết kế và lắp ráp) áp dụng nguyên tắc này cho toàn bộ môi trường, khuyến khích chúng ta từ bỏ những quan niệm cứng nhắc về môi trường học tập và thay vào đó, lấp đầy nó bằng những yếu tố biến đổi, có thể di chuyển, thao tác và vận chuyển.
Cần nhớ rằng lý thuyết của Nicholson vẫn mang tính cấp tiến, ngay cả khi một số khía cạnh của nó đã trở nên phổ biến hơn. “Nguyên liệu mở” không chỉ là những ống giấy vệ sinh hay kẹp quần áo, không chỉ là lốp xe cũ, pallet vận chuyển hay ván gỗ. Về bản chất, lý thuyết “loose parts” là một lý thuyết về sự bình đẳng, về tính tự chủ, quyền và trách nhiệm của mỗi cá nhân và tập thể trong việc định hình thế giới theo tầm nhìn riêng.
Thế giới luôn ở trong tay chúng ta để định hình. Nếu chúng ta không định hình nó, nó sẽ định hình chúng ta. Nicholson nhận thấy rằng môi trường xung quanh thường là một hình thức độc đoán, hạn chế khả năng của chúng ta thay vì mở rộng chúng. Khi các nhà giáo dục làm việc với “người thầy thứ ba” (môi trường), điều quan trọng là phải ghi nhớ điều này và tự hỏi: “Liệu điều này có đang đánh cắp niềm vui của trẻ hay không?”. Khi “nguyên liệu mở” đã trở thành xu hướng chủ đạo trong giáo dục mầm non, chúng ta cần phải luôn đặt câu hỏi cốt lõi này.
Trẻ em hợp tác xây dựng, học cách chia sẻ ý tưởng và giải quyết vấn đề, những kỹ năng quan trọng cho tương lai.
Tận dụng “Nguyên liệu mở” một cách hiệu quả
Trong những năm gần đây, khái niệm “chơi với các nguyên liệu mở” đã tạo nên một làn sóng mới trong giáo dục mầm non. Các trang web, hội thảo và sách về chủ đề này ngày càng xuất hiện nhiều hơn. Thực tế, ý tưởng này đã có từ lâu, từ khi trẻ em bắt đầu khám phá thế giới xung quanh. Khi trẻ em tự do vui chơi, chúng thường nhặt nhạnh mọi thứ trong tầm tay và nghịch ngợm với chúng. Tuy nhiên, trong thời đại hiện nay, chúng ta thường tập trung vào những đồ chơi được sản xuất riêng cho trẻ em.
Trẻ em vẫn tiếp tục chơi với những thứ có thể tái thiết kế hoặc lắp ráp được, bao gồm cả những đồ chơi bị hỏng hoặc được sửa đổi. Đôi khi, người lớn lại không nhận ra điều này. Khi đồ chơi trở nên rẻ hơn, nhà cửa và lớp học của chúng ta tràn ngập chúng. Dù vậy, trẻ em vẫn tiếp tục chơi với các nguyên liệu mở, đôi khi còn phớt lờ cả đồ chơi. Chúng ta thường nói đùa rằng trẻ em thích những chiếc hộp đựng đồ chơi hơn chính món đồ chơi đó.
Vậy nên, việc chú trọng đến những vật liệu mở như đá, que củi, quả thông, ống giấy vệ sinh, hộp đựng kẹo bạc hà, hộp đựng sữa chua, lốp xe cũ, ván gỗ và máng xối là điều đáng mừng. Tuy nhiên, cần tránh việc quá tập trung vào nguyên liệu mà quên đi bản chất của trò chơi. Đừng quá lo lắng về việc thu dọn, bảo quản hay sợ trẻ làm hỏng các nguyên liệu đó.
Hãy để trẻ tự do khám phá và sáng tạo với những “đồ vật bỏ đi” hoặc “những thứ vụn vặt”. Điều quan trọng là chúng ta không phải tốn tiền mua chúng và không lo lắng về việc chúng bị hư hỏng, sử dụng sai mục đích hoặc bị mất. Hầu hết những thứ bạn tìm thấy trên sân chơi đều có thể nhặt nhạnh từ đâu đó, từ nhà để xe, gác xép hoặc thùng rác tái chế của các gia đình. Một trong những chức năng của trường mầm non là tận dụng những thứ đồ bỏ đi, những thứ có thể tái chế được. Đồ chơi vẫn có thể được sử dụng, nhưng nên là những món đồ đã bị hỏng hóc. Chính những thứ đồ chơi này mới khơi dậy “óc phát minh và sáng tạo” của trẻ.
Chúng ta không cần phải đi mua sắm hay “dạy” trẻ cách chơi với những thứ đó. Thế giới xung quanh đã có quá nhiều thứ có thể tái thiết kế hoặc lắp ráp được. Các thùng rác tái chế và khu vực nhà kho của các gia đình đều chứa đầy những thứ đó. Một món đồ chơi bị hỏng thường tốt hơn nhiều so với một món đồ chơi mới. Hãy chuẩn bị sẵn những thứ đồ bỏ đi và sẵn sàng cho những trò chơi của trẻ. Đây là cách tốt nhất để đảm bảo rằng chúng ta không đánh cắp niềm vui và cơ hội học hỏi của trẻ.
Trẻ em thỏa sức khám phá và tận hưởng niềm vui sáng tạo với những nguyên liệu mở có sẵn từ thiên nhiên.
“Nguyên liệu mở” không chỉ là một phương pháp giáo dục, mà còn là một triết lý sống. Hãy tạo điều kiện để trẻ em được tự do khám phá, sáng tạo và định hình thế giới theo cách riêng của mình. Đó là chìa khóa để mở cánh cửa tiềm năng vô tận của trẻ.
Nguồn: Integrating Loose Parts Play in a Preschool Program