Rối loạn nhận dạng phân ly, thường được biết đến với tên gọi đa nhân cách, là một chứng bệnh phức tạp đã được ghi nhận từ đầu thế kỷ 19. Tuy nhiên, sự hiểu biết về căn bệnh này vẫn còn nhiều hạn chế. Bài viết này sẽ đi sâu vào những tranh luận, khó khăn trong chẩn đoán và điều trị đa nhân cách, đồng thời làm rõ mối liên hệ giữa nó và các hiện tượng văn hóa, tâm lý khác.
Mục Lục
Hầu Đồng và Đa Nhân Cách: Mối Liên Hệ Nào?
Hầu đồng, hay còn gọi là lên đồng, là một hình thức tín ngưỡng dân gian phổ biến ở Việt Nam. Về bản chất, đây là một nghi lễ giao tiếp với thần linh thông qua cácMedium cô, cậu đồng. Tương tự, nhiều nền văn hóa khác trên thế giới cũng có những hoạt động tương tự, nơi người ta tin rằng các сущность thần linh nhập vào người và có thể giao tiếp.
Vậy, hầu đồng và đa nhân cách có điểm gì chung và khác biệt?
Một buổi hầu đồng với trang phục và nghi lễ truyền thống
Hiện nay, có nhiều tranh cãi xoay quanh việc liệu người thực hành hầu đồng có mắc rối loạn đa nhân cách hay không. Sự thay đổi “nhân cách” của cô, cậu đồng trong quá trình lên đồng thường được cho là do các yếu tố bên ngoài tác động, như mùi hương, âm nhạc, ánh sáng và sự tương tác với những người xung quanh.
Cô/Cậu Đồng: Đa Nhân Cách Hay Yếu Tố Văn Hóa?
Để chẩn đoán rối loạn tâm thần, cần xem xét đến yếu tố văn hóa và bối cảnh xã hội của người bệnh. Nếu một hành vi hoặc trải nghiệm được cộng đồng chấp nhận, thì nó thường không được coi là một rối loạn. Hầu đồng là một hoạt động tín ngưỡng phổ biến ở Việt Nam, được xã hội chấp nhận, do đó không thể đơn thuần coi những người thực hành hầu đồng là mắc đa nhân cách.
Điểm khác biệt quan trọng khác là người đa nhân cách thường trải qua sự thay đổi “nhân cách” một cách không tự nguyện, không kiểm soát được và gây ra sự khó chịu. Những thay đổi này thường liên quan đến xung đột giữa cá nhân và môi trường xung quanh, và có thể xảy ra bất cứ lúc nào, không giới hạn trong một tình huống cụ thể như hầu đồng.
Những Khó Khăn Trong Chẩn Đoán Đa Nhân Cách
Đa nhân cách, cũng như các rối loạn tâm thần khác, thường là một chẩn đoán loại trừ. Điều này có nghĩa là cần loại trừ các bệnh lý thực thể có thể xác định được thông qua các xét nghiệm hình ảnh trước khi nghĩ đến nguyên nhân tâm thần.
Hình ảnh ẩn dụ về sự phức tạp và phân mảnh trong tâm trí người đa nhân cách
Ngay cả khi đã nghĩ đến nguyên nhân tâm thần, việc xác định chẩn đoán đa nhân cách vẫn có thể gặp nhiều khó khăn. Dưới đây là một số ví dụ:
3.1. Sự Thay Đổi Cảm Xúc Ở Người Rối Loạn Lưỡng Cực
Người mắc rối loạn lưỡng cực thường trải qua những thay đổi cảm xúc thất thường, từ hưng phấn đến trầm cảm. Tuy nhiên, khác với đa nhân cách, sự thay đổi này thường diễn ra chậm hơn. Trong đa nhân cách, sự “biến hình” có thể xảy ra trong tích tắc, và mỗi nhân cách thường gắn liền với một loại cảm xúc chủ đạo.
3.2. Các Rối Loạn Loạn Thần
Loạn thần là một thuật ngữ chung chỉ các rối loạn tâm thần có các triệu chứng như ảo thanh, hoang tưởng, hành vi và lời nói kỳ lạ.
Trong đa nhân cách, một nhân cách có thể mô tả những trải nghiệm giác quan của một nhân cách khác, tạo cảm giác như ai đó đang cảm nhận thế giới thông qua giác quan của họ. Điều này khác với ảo giác, khi người bệnh trực tiếp trải nghiệm các giác quan một cách chủ quan. Ví dụ, một người đa nhân cách có thể nói “Tôi cảm giác ai đó muốn khóc bằng mắt của tôi,” khác với ảo thị “Cô ta đang rơi nước mắt kìa” (khi thực tế không có ai khóc).
Sự biến đổi nhân cách cũng có thể làm gián đoạn dòng suy nghĩ hoặc lời nói của “người trước,” gây nhầm lẫn với sự mất kiểm soát hoặc áp đặt suy nghĩ, một triệu chứng của rối loạn hình thức tư duy trong loạn thần.
Vậy, điểm mấu chốt để phân biệt loạn thần và đa nhân cách là gì? Trong đa nhân cách, các giai đoạn quên và các triệu chứng phân ly thường nổi bật hơn. Do rối loạn này thường liên quan đến tổn thương tâm lý, chẩn đoán sẽ chính xác hơn nếu các yếu tố gây khủng hoảng này được giải quyết.
Hình ảnh minh họa cho các rối loạn tâm thần và sự phức tạp của việc chẩn đoán
Kết Cục Nào Cho Người Đa Nhân Cách?
Rối loạn đa nhân cách thường liên quan đến những trải nghiệm quá sức, tổn thương hoặc lạm dụng trong quá khứ, đặc biệt là ở thời thơ ấu. Các triệu chứng có thể xuất hiện lần đầu ở bất kỳ độ tuổi nào.
Nếu không được điều trị, người bệnh có thể tiếp tục trải qua sự “biến hình” khi đối mặt với những sang chấn mới, thậm chí nếu chúng không liên quan đến những tổn thương cũ. Nếu họ có con, việc con cái lớn lên đến độ tuổi mà họ từng bị bạo hành cũng có thể kích hoạt sự thay đổi nhân cách. Những người này có nguy cơ lạm dụng hoặc bạo lực với người khác, đặc biệt là với con cái của họ, gây ra những rối loạn khác trong gia đình.
Ngoài ra, người bệnh có thể tự tử hoặc thực hiện các hành vi nguy hiểm đến tính mạng.
Điều Trị Đa Nhân Cách Như Thế Nào?
Khác với các rối loạn tâm thần khác như trầm cảm, lưỡng cực hay loạn thần, liệu pháp tâm lý đóng vai trò chủ đạo trong điều trị đa nhân cách. Nhà trị liệu có thể kết hợp nhiều phương pháp khác nhau, như liệu pháp phân tâm học, nhận thức, hành vi và thôi miên, để can thiệp hiệu quả. Trong một số trường hợp, điều trị gia đình hoặc điều trị hệ thống là cần thiết, đặc biệt khi người bệnh có những mối quan hệ phức tạp trong gia đình hoặc xung đột nhóm.
Mặc dù vậy, thuốc vẫn có vai trò nhất định trong việc kiểm soát các triệu chứng liên quan đến rối loạn stress sau sang chấn, như khó ngủ, lo âu, trầm cảm và ác mộng. Các loại thuốc chống trầm cảm hoặc giải lo âu có thể giúp giảm bớt những triệu chứng này.
Do đó, sự phối hợp điều trị giữa các nhà tâm lý học và bác sĩ tâm thần là phương pháp tốt nhất để mang lại hiệu quả tối ưu cho người bệnh.
Như vậy, yếu tố văn hóa đóng vai trò quan trọng trong việc chẩn đoán các rối loạn tâm thần, đặc biệt là đa nhân cách. Các triệu chứng dễ nhầm lẫn có thể gây khó khăn trong quá trình chẩn đoán. Việc điều trị đòi hỏi một thời gian dài, có sự phối hợp giữa các liệu pháp tâm lý và hóa dược.