Nghiệp Vụ Thị Trường Mở (OMO): Định Nghĩa, Đặc Điểm, Cơ Chế Hoạt Động và Thực Trạng tại Việt Nam

Nghiệp vụ thị trường mở (OMO) là một công cụ quan trọng trong chính sách tiền tệ của Ngân hàng Nhà nước (NHNN) nhằm điều tiết lượng tiền cung ứng và kiểm soát lãi suất trên thị trường. Vậy nghiệp vụ thị trường mở là gì, cơ chế hoạt động ra sao và vai trò của nó trong nền kinh tế Việt Nam như thế nào? Bài viết này sẽ cung cấp cái nhìn tổng quan và chi tiết về OMO, giúp bạn đọc hiểu rõ hơn về công cụ này.

Theo Khoản 1, Điều 3, Thông tư 42/2015/TT-NHNN, nghiệp vụ thị trường mở (Open Market Operations – OMO) được định nghĩa là hoạt động mua, bán giấy tờ có giá giữa Ngân hàng Nhà nước và các thành viên tham gia thị trường. Tại Việt Nam, hoạt động này do Ban Điều hành nghiệp vụ thị trường mở trực thuộc NHNN quản lý và điều hành. Ban này có trách nhiệm quyết định định hướng điều hành OMO trong từng thời kỳ và giải quyết các vấn đề phát sinh trong quá trình thực hiện.

Lịch Sử Hình Thành và Phát Triển Nghiệp Vụ Thị Trường Mở tại Việt Nam

Nghiệp vụ thị trường mở đã xuất hiện từ lâu, nhưng chính thức được triển khai ở Việt Nam theo Quyết định số 340/1999/QĐ-NHNN14 ngày 30/9/1999 của Thống đốc Ngân hàng Nhà nước. Mục tiêu ban đầu của OMO là giúp Ngân hàng Trung ương chủ động điều tiết vốn khả dụng của các tổ chức tín dụng (TCTD) và kiểm soát lãi suất thông qua việc mua bán các chứng từ có giá ngắn hạn, nhằm thực hiện các mục tiêu của chính sách tiền tệ trong từng thời kỳ.

Việc mua bán giấy tờ có giá là một hoạt động quan trọng để điều tiết thị trường tiền tệViệc mua bán giấy tờ có giá là một hoạt động quan trọng để điều tiết thị trường tiền tệ

Đặc Điểm Nổi Bật của Nghiệp Vụ Thị Trường Mở

Nghiệp vụ thị trường mở thường bao gồm hai loại hình chính:

  • Mua bán giấy tờ có giá dài hạn.
  • Mua bán giấy tờ có giá ngắn hạn.

Trong khi ở Mỹ, OMO thường được thực hiện với trái phiếu chính phủ dài hạn, thì tại Việt Nam, nghiệp vụ này chủ yếu tập trung vào việc mua bán ngắn hạn các loại giấy tờ có giá thông qua hình thức đấu thầu.

Để được sử dụng trong các giao dịch OMO, giấy tờ có giá phải đáp ứng các điều kiện sau:

  1. Có khả năng chuyển nhượng và nằm trong danh mục được phép giao dịch qua OMO.
  2. Thuộc sở hữu hợp pháp của thành viên tham gia.
  3. Được phát hành bằng đồng Việt Nam.
  4. Được lưu ký trực tiếp tại Ngân hàng Nhà nước hoặc tại tài khoản khách hàng của Ngân hàng Nhà nước tại Trung tâm Lưu ký Chứng khoán Việt Nam trước khi đăng ký bán.
  5. Thời hạn còn lại của giấy tờ có giá trong giao dịch mua bán có kỳ hạn phải lớn hơn thời hạn giao dịch mua bán có kỳ hạn theo thông báo của Ngân hàng Nhà nước. Giấy tờ có giá chỉ được đăng ký bán trước ngày đăng ký cuối cùng thanh toán lãi và gốc của giấy tờ có giá đáo hạn.

Các loại giấy tờ có giá được phép mua bán trong OMO bao gồm:

  • Tín phiếu Ngân hàng Nhà nước.
  • Trái phiếu Chính phủ (Tín phiếu Kho bạc, Trái phiếu Kho bạc, Trái phiếu công trình Trung ương, Công trái xây dựng Tổ quốc, Trái phiếu Chính phủ do Ngân hàng Phát triển Việt Nam phát hành theo chỉ định của Thủ tướng).
  • Trái phiếu được Chính phủ bảo lãnh (Trái phiếu do Ngân hàng Phát triển Việt Nam và Ngân hàng Chính sách xã hội phát hành, được Chính phủ bảo lãnh thanh toán 100% giá trị gốc và lãi khi đến hạn).
  • Trái phiếu Chính quyền địa phương do Ủy ban nhân dân thành phố Hà Nội và Ủy ban nhân dân thành phố Hồ Chí Minh phát hành.

Đối với giao dịch mua có kỳ hạn, Ngân hàng Nhà nước chỉ giao dịch với:

  • Công trái xây dựng Tổ quốc.
  • Trái phiếu do Ngân hàng Phát triển Việt Nam và Ngân hàng Chính sách xã hội phát hành, được Chính phủ bảo lãnh thanh toán 100% giá trị gốc và lãi khi đến hạn.
  • Trái phiếu Chính quyền địa phương do Ủy ban nhân dân thành phố Hà Nội và Ủy ban nhân dân thành phố Hồ Chí Minh phát hành.

Các Chủ Thể Tham Gia Thị Trường Mở

Thị trường mở có sự tham gia của hai chủ thể chính:

  • Ngân hàng Nhà nước: Đóng vai trò là tổ chức xây dựng, vận hành thị trường mở và đưa ra các quyết định điều hành chính sách tiền tệ. NHNN tham gia bằng cách mua bán các giấy tờ có giá để tác động đến dự trữ của hệ thống ngân hàng và lãi suất thị trường. Đồng thời, NHNN cũng có quyền can thiệp thị trường khi cần thiết, thực hiện chức năng người cho vay cuối cùng để kiểm soát tiền tệ và đảm bảo thanh khoản cho các TCTD.
  • Các thành viên: Bao gồm các tổ chức tín dụng và chi nhánh ngân hàng nước ngoài được thành lập và hoạt động theo Luật Các tổ chức tín dụng (trừ tổ chức tài chính vi mô và quỹ tín dụng nhân dân), được NHNN công nhận là thành viên nghiệp vụ thị trường mở. Điều kiện để trở thành thành viên là phải có tài khoản thanh toán bằng đồng Việt Nam tại NHNN và được NHNN cấp mã ngân hàng.

Các tổ chức tín dụng đóng vai trò quan trọng trong thị trường mởCác tổ chức tín dụng đóng vai trò quan trọng trong thị trường mở

Cơ Chế Hoạt Động của Thị Trường Mở

Phương thức mua bán giấy tờ có giá

Các phương thức mua bán giấy tờ có giá bao gồm:

  • Mua có kỳ hạn: NHNN mua giấy tờ có giá và nhận quyền sở hữu từ thành viên, đồng thời thành viên cam kết mua lại sau một thời gian nhất định.
  • Bán có kỳ hạn: NHNN bán giấy tờ có giá và chuyển quyền sở hữu cho thành viên, đồng thời cam kết mua lại sau một thời gian nhất định.
  • Mua hẳn: NHNN mua giấy tờ có giá và nhận quyền sở hữu từ thành viên, không kèm theo cam kết bán lại.
  • Bán hẳn: NHNN bán giấy tờ có giá và chuyển quyền sở hữu cho thành viên, không kèm theo cam kết mua lại.

Phương thức đấu thầu giấy tờ có giá

OMO được thực hiện thông qua đấu thầu khối lượng hoặc đấu thầu lãi suất.

  • Đấu thầu khối lượng: Việc xét thầu dựa trên khối lượng giấy tờ có giá dự thầu của các thành viên, khối lượng giấy tờ có giá cần mua hoặc bán của NHNN và lãi suất do NHNN thông báo.
    • NHNN thông báo mức lãi suất mua hoặc bán và có thể thông báo hoặc không thông báo khối lượng giấy tờ có giá cần mua hoặc bán.
    • Thành viên đăng ký dự thầu khối lượng giấy tờ có giá theo mức lãi suất NHNN thông báo.
    • Trường hợp 1: Tổng khối lượng dự thầu bằng hoặc thấp hơn khối lượng NHNN cần mua hoặc bán, khối lượng trúng thầu bằng tổng khối lượng dự thầu.
    • Trường hợp 2: Tổng khối lượng dự thầu vượt quá khối lượng NHNN cần mua hoặc bán, khối lượng trúng thầu của từng thành viên được phân bổ tỷ lệ thuận với khối lượng dự thầu.
    • Trường hợp 3: Đơn dự thầu của thành viên trúng thầu đăng ký nhiều loại giấy tờ có giá, NHNN xét thầu theo thứ tự ưu tiên: thời hạn còn lại ngắn hơn, khối lượng đăng ký lớn hơn. Nếu có các loại giấy tờ có giá quy định tỷ lệ giao dịch, NHNN xét thầu theo nguyên tắc tỷ lệ các loại giấy tờ có giá trúng thầu tương ứng với tỷ lệ giao dịch đã quy định.
  • Đấu thầu lãi suất: NHNN thông báo khối lượng giấy tờ có giá cần mua hoặc bán. Các thành viên tham gia đấu thầu bằng cách đưa ra mức lãi suất mà họ chấp nhận mua hoặc bán giấy tờ có giá. NHNN sẽ lựa chọn các mức lãi suất phù hợp để đạt được mục tiêu điều hành chính sách tiền tệ.

Đấu thầu là một phương pháp quan trọng trong nghiệp vụ thị trường mởĐấu thầu là một phương pháp quan trọng trong nghiệp vụ thị trường mở

NHNN sẽ lựa chọn phương thức đấu thầu phù hợp với mục tiêu điều hành chính sách tiền tệ trong từng thời kỳ. Tại mỗi phiên đấu thầu, NHNN chỉ áp dụng một trong hai phương thức trên.

Vai Trò Quan Trọng của Nghiệp Vụ Thị Trường Mở

OMO đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển thị trường tiền tệ tại Việt Nam:

  • Phát triển thị trường tiền tệ: OMO tạo điều kiện cho thị trường mua bán giấy tờ có giá sôi động hơn, thu hút sự tham gia của các ngân hàng và tổ chức tín dụng.
  • Sử dụng vốn hiệu quả: Tạo điều kiện cho các TCTD sử dụng nguồn vốn nhàn rỗi hiệu quả hơn và đa dạng hóa các nghiệp vụ kinh doanh.
  • Điều hành chính sách tiền tệ: Giúp NHNN chủ động điều hành chính sách tiền tệ thông qua việc điều tiết cung cầu vốn ngắn hạn cho các TCTD.
  • Phát tín hiệu thị trường: Giúp NHNN phát tín hiệu về điều hành chính sách tiền tệ trong tương lai và định hướng lãi suất thị trường, hạn chế biến động lãi suất.
  • Kiểm soát lãi suất: Thông qua hoạt động mua bán giấy tờ có giá, NHNN có thể chủ động điều tiết vốn khả dụng và kiểm soát lãi suất, nhằm thực hiện các mục tiêu của chính sách tiền tệ.
  • Hỗ trợ các công cụ khác: OMO hỗ trợ các công cụ chính sách tiền tệ khác như chính sách lãi suất, dự trữ bắt buộc, tỷ giá, tái cấp vốn. Trong tương lai, OMO có thể sẽ dần thay thế công cụ tái cấp vốn khi thị trường tiền tệ phát triển hơn.

Quy Trình Thực Hiện Nghiệp Vụ Thị Trường Mở

Bước 1: Tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài gửi Giấy đề nghị tham gia nghiệp vụ thị trường mở đến Ngân hàng Nhà nước để được xem xét cấp Giấy công nhận thành viên nghiệp vụ thị trường mở. Trong vòng 05 ngày làm việc, NHNN sẽ cấp Giấy công nhận nếu đủ điều kiện hoặc có văn bản trả lời nếu không đủ điều kiện.

Bước 2: Ngân hàng Nhà nước thông báo thông tin đấu thầu giấy tờ có giá hoặc thông báo bán giấy tờ có giá trên mạng, bao gồm các nội dung cơ bản như ngày đấu thầu, phương thức đấu thầu, khối lượng giấy tờ có giá cần mua hoặc bán, các loại giấy tờ có giá, tỷ lệ giao dịch, kỳ hạn, lãi suất, thời gian nhận đơn dự thầu. Thành viên xác thực thông báo và ký Hợp đồng khung mua/bán giấy tờ có giá.

Bước 3: Căn cứ thông báo của NHNN, các thành viên nộp đơn dự thầu đăng ký mua hoặc bán giấy tờ có giá qua mạng máy tính, bao gồm các nội dung cơ bản như loại giấy tờ có giá, kỳ hạn, khối lượng, lãi suất dự thầu, phương thức mua bán.

Bước 4: Ngân hàng Nhà nước tổ chức xét thầu.

Bước 5: Ngân hàng Nhà nước thông báo kết quả đấu thầu.

Bước 6: Ngân hàng Nhà nước và thành viên ký Hợp đồng cụ thể mua/bán có kỳ hạn giấy tờ có giá.

Bước 7: Bên bán chuyển giao quyền sở hữu giấy tờ có giá cho bên mua và bên mua thanh toán giá trị hợp đồng. Việc chuyển giao và thanh toán được thực hiện ngay trong ngày thanh toán.

Bước 8: Xử lý trường hợp các thành viên không thanh toán hoặc không thực hiện đúng hợp đồng và xử lý các vấn đề liên quan khác (nếu có).

Thực Trạng Nghiệp Vụ Thị Trường Mở tại Việt Nam

Trong năm 2020, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam tiếp tục điều hành hoạt động của thị trường mở một cách chủ động và linh hoạt, phát hành giấy tờ có giá, tăng quỹ dự trữ ngoại hối quốc gia và kiểm soát lạm phát hiệu quả. NHNN cũng mua vào giấy tờ có giá, bao gồm tín phiếu ngân hàng Nhà nước và trái phiếu Chính phủ, để đáp ứng nhu cầu thanh khoản và ổn định lãi suất thị trường tiền tệ.

NHNN đã liên tục chào thầu 1.000 tỷ đồng/phiên trên kênh cầm cố với kỳ hạn 7 ngày, lãi suất ở mức 2,5%/năm, nhằm phát tín hiệu sẵn sàng hỗ trợ thanh khoản.

Hiện tại, NHNN đang lấy ý kiến về Dự thảo Thông tư sửa đổi, bổ sung một số điều của Thông tư số 42/2015/TT-NHNN, trong đó có đề xuất sửa đổi về phương thức đấu thầu tín phiếu NHNN. Theo đó, NHNN sẽ thực hiện đấu thầu lãi suất, nhưng trong trường hợp cần thiết, có thể xem xét phát hành tín phiếu theo phương thức đấu thầu khối lượng.

Nghiệp vụ thị trường mở góp phần ổn định kinh tế vĩ môNghiệp vụ thị trường mở góp phần ổn định kinh tế vĩ mô

Theo thông tin từ Công ty Chứng khoán Bảo Việt, đến ngày 28/5/2021, NHNN không phát hành lượng OMO hay tín phiếu mới nào trong tuần vừa qua, và cũng không có lượng OMO và tín phiếu nào đáo hạn. Lượng OMO và tín phiếu đang lưu hành tiếp tục được duy trì ở mức 0.

Nhờ có nghiệp vụ thị trường mở, Ngân hàng Nhà nước có thể chủ động kiểm soát lãi suất bằng việc mua bán giấy tờ có giá, góp phần ổn định kinh tế vĩ mô. Các quy định về OMO sẽ tiếp tục được cập nhật để đảm bảo tính hiệu quả và phù hợp với tình hình thực tế.