Hệ thống chữ viết tiếng Việt vô cùng phong phú và đặc sắc. Tuy nhiên, do sự đa dạng về phương ngữ và thổ ngữ, bên cạnh tính thống nhất vẫn tồn tại những khác biệt rõ ràng trong cách phát âm và sử dụng từ ngữ giữa các vùng miền. Điều này dẫn đến sự phổ biến của các lỗi chính tả, đặc biệt là sự nhầm lẫn giữa các phụ âm đầu “d” và “gi”.
Vậy, câu sau đây có mắc lỗi chính tả hay không:
“Đời phải trải qua giông tố nhưng không được cúi đầu trước giông tố”
(Trích Nhật ký Đặng Thùy Trâm)
Hay:
“Trận siêu dông chiều qua đã “quần nát” cả một góc thành phố”.
Nhiều người cho rằng, chữ “giông tố” trong câu đầu tiên có vẻ không chính xác và từ đúng phải là “dông tố”. Tương tự, “dông” trong “siêu dông” mới là cách viết đúng. Vậy, “cơn dông” hay “cơn giông”, “dông tố” hay “giông tố” mới là chính xác?
Mục Lục
“Dông Tố” hay “Giông Tố”? “Cơn Dông” hay “Cơn Giông”?
Theo Bách khoa toàn thư mở Wikipedia, “Dông – hay còn viết là giông – là hiện tượng khí tượng phức hợp gồm chớp và kèm theo sấm do đối lưu rất mạnh trong khí quyển gây ra. Nó thường kèm theo gió mạnh, mưa rào, sấm sét dữ dội, thậm chí cả mưa đá, vòi rồng. Ở vùng vĩ độ cao có khi còn có cả tuyết rơi…”.
Từ điển mở Wiktionary chỉ đưa ra định nghĩa danh từ “dông” – chỉ hiện tượng khí quyển phức tạp, xảy ra đặc biệt vào các tháng 6-7-8, có mưa rào, gió giật mạnh, chớp và kèm theo sấm, sét.
Từ điển Tiếng Việt của NXB Khoa học Xã hội Việt Nam 1988 định nghĩa: “dông” – có nghĩa là biến động mạnh của thời tiết bằng hiện tượng phóng điện giữa các đám mây lớn, thường có gió to, sấm sét, mưa rào, đôi khi có cả cầu vồng…
Các từ điển tiếng Việt từ nhiều năm trước chỉ có từ “dông” với nghĩa là gió lớn trong lúc chuyển mưa (Huỳnh Tịnh Của, 1896; Hội Khai Trí Tiến Đức, 1931; Lê Văn Đức, 1970) hay một số từ điển hiện nay cũng coi “dông” là dạng duy nhất đúng chính tả (Nguyễn Như Ý, 1999).
Tuy nhiên, một số từ điển như từ điển của Hoàng Phê (2006), Nguyễn Kim Thản (2005) lại chấp nhận cả hai phương án “dông” và “giông” – coi chúng như hai biến thể của cùng một từ.
Nhiều học giả cho rằng, từ “dông” mới là từ đúng nhất khi nhiều cuốn từ điển chỉ dẫn chiếu từ này.
Trong khi đó, từ “giông” bắt đầu xuất hiện và trở nên phổ biến hơn kể từ khi cố nhà văn Vũ Trọng Phụng lấy “Giông tố” làm nhan đề cho cuốn tiểu thuyết của mình vào năm 1937.
Nhiều người nhận định, một nhà văn tầm cỡ như Vũ Trọng Phụng chắc chắn hiểu rõ từ ngữ và sử dụng chúng một cách chính xác, không thể “nhầm lỗi chính tả” khi đặt “Giông tố” làm tựa sách. Có lẽ, cái “lỗi chính tả” này phù hợp với cảm xúc của người Việt nên dễ dàng được chấp nhận và sử dụng rộng rãi cho đến ngày nay.
Điều này càng được chứng minh khi tìm kiếm trên Google, kết quả cho thấy có đến hơn 336.000 kết quả cho từ “giông bão”, trong khi “dông bão” chỉ nhận được khoảng 172.000 kết quả.
Ngay cả trường hợp “dâu da”, nhiều người thường viết là “dâu da” chứ ít khi viết là “giâu gia”. Nhưng trong Từ điển Tiếng Việt của Hoàng Phê, mục từ “dâu da” (tr 241) lại viết là “dâu da x. giâu gia” (x. viết tắt từ xem). Lật tiếp sang mục từ “giâu gia” (tr.383) thì lại thấy ghi “giâu gia x. dâu da” – cây to cùng họ với trầu, lá hình bầu dục, quả tròn, mọc từng chùm, ăn hơi chua”.
Trong “Đại từ điển Tiếng Việt” của Nguyễn Như Ý cũng cho thấy tình trạng tương tự, “dâu da Nh. Giâu gia” (Nh: như) và “giâu gia: Cây dại mọc trong rừng hoặc trồng lấy quả ăn, thân gỗ cao tới 12-15m, lá thường tụ ở cuối cành, hình bầu dục ngược hay hình thoi, hoa đực mọc thành chùm, quả mọng nhẵn, có 1-4 hạt ăn ngon ngọt (khi chín) gỗ trắng xám không bền, có thể dùng làm trụ mỏ, cột nhà”.
Sự thật là, đây được coi là một hiện tượng trong thực tiễn sử dụng tiếng Việt hiện nay mang tên “lưỡng khả” – nghĩa là viết cách nào cũng đúng.
Hiện Tượng “Lưỡng Khả” Trong Cách Sử Dụng Từ Ngữ Tiếng Việt
Theo Tiến sĩ Huỳnh Thị Hồng Hạnh – Phó trưởng khoa Văn học và khoa Ngôn ngữ học, trường ĐH Khoa học Xã hội và Nhân văn, hiện tượng “lưỡng khả” có nghĩa là người dùng chấp nhận cả hai khả năng, hai biến thể ngữ âm trong cùng một từ, từ đó sẽ có hai cách viết chính tả khác nhau.
Do đó, nhiều từ điển đã chấp nhận song song hai cách viết “dông tố” và “giông tố”.
Chỉ tính riêng những từ có âm đầu “d/gi”, ta cũng có thể thống kê được tới khoảng 50 trường hợp lưỡng khả – tức là đều có thể viết âm đầu là “d” hoặc “gi” được ghi nhận trong từ điển. Một số (cặp) từ tiêu biểu đó là: dàn/giàn (mướp); (trôi) dạt/giạt; (đánh) dậm/giậm; giậm/dậm (chân); dội/giội (nước); (mài) dũa/giũa…
Vậy nguyên nhân nào dẫn đến hiện tượng lưỡng khả này? Theo nghiên cứu của Nguyễn Tài Cẩn, một trong những chuyên gia hàng đầu ngành Ngôn ngữ học Việt Nam, hiện tượng này xuất hiện vào đầu thế kỷ 17, khi hai âm được ghi bằng 2 ký tự và tổ hợp ký tự khác nhau là “d” – “gi” dùng để ghi 2 âm khác nhau.
Nhưng về sau, do hai âm này đọc giống nhau, nên từ đó nảy ra hiện tượng lẫn lộn giữa 2 cách dùng. Và trong trường hợp này, chúng ta chấp nhận cả hai cách viết.
Như vậy, việc sử dụng “dông tố” hay “giông tố” đều được chấp nhận trong tiếng Việt hiện đại, phản ánh sự phong phú và linh hoạt của ngôn ngữ.
* Bài viết sử dụng tư liệu tham khảo từ các nguồn:
– Hoàng Phê – chủ biên (1995), Từ điển tiếng Việt, Trung tâm từ điển học, ĐN.
– Nguyễn Như Ý – chủ biên (1999), Đại từ điển Tiếng Việt, NXB VHTT, HN.