Thị trường lan hiện nay chứng kiến sự khan hiếm lan khai thác tự nhiên, đẩy giá thành lên cao. Do đó, lan gieo hạt và lan cấy mô trở thành lựa chọn phổ biến của nhiều người yêu lan. Tuy nhiên, thị trường này cũng tiềm ẩn nhiều phức tạp và rủi ro bị lợi dụng, thậm chí còn hơn cả thị trường lan khai thác tự nhiên. Vậy, khi mua lan gieo hạt hoặc lan cấy mô, những thông tin nào bạn cần đặc biệt quan tâm?
Để trả lời câu hỏi này, trước tiên chúng ta cần hiểu rõ đặc điểm của từng loại lan này.
Cây lan gieo hạt được tạo ra từ việc nuôi cấy hạt lan (bào tử) lấy từ quả lan. Nguồn gốc quả lan có thể từ rừng tự nhiên hoặc từ vườn ươm.
- Quả lan từ rừng hoặc thụ phấn tự nhiên trong vườn: Do quá trình thụ phấn diễn ra tự nhiên nhờ gió và côn trùng, cây con sẽ rất đa dạng về mặt hoa.
- Quả lan thụ phấn nhân tạo (lai tạo):
- Lai selfing (tự thụ phấn): Phấn hoa của cây mẹ được dùng để thụ phấn cho chính cây đó. Cây con ít đa dạng và có tỷ lệ giống cây mẹ cao nhất, dù không hoàn toàn giống 100%.
- Lai sibling (lai giữa hai cây): Phấn hoa của cây bố được dùng để thụ phấn cho cây mẹ. Cây con sẽ mang gen của cả cây bố và cây mẹ, do đó độ đa dạng cao hơn so với lai selfing.
Nhìn chung, lan gieo hạt có sự đa dạng lớn về mặt hoa. Cây con có thể mang đặc điểm của cả bố và mẹ, hoặc có thể mất đi một số đặc điểm. Vì vậy, khi mua lan gieo hạt, thông tin quan trọng nhất là nguồn gốc của quả lan. Quả này có nguồn gốc từ khu vực rừng nào? Có thông tin về mặt hoa của cây mẹ hay không? Nếu là quả từ vườn ươm, đó là thụ phấn selfing hay sibling? Nguồn gốc, mặt hoa của cây bố và cây mẹ là gì? Ai là người thực hiện quá trình thụ phấn?
Cây lan cấy mô được tạo ra bằng cách nuôi cấy mô từ đỉnh sinh trưởng của cây mẹ. Về mặt lý thuyết, lan cấy mô sẽ có bộ gen hoàn toàn giống với cây mẹ. Do đó, hình thái và hoa của cây mô sẽ giống hoàn toàn với cây mẹ, trừ một số trường hợp hiếm hoi gen bị thay đổi do tác động của các yếu tố lý hóa sinh trong quá trình nuôi cấy. Vì vậy, khi mua cây mô (dù là chai mô hay cây đã trồng), thông tin quan trọng nhất là mặt hoa, hình thái và nguồn gốc của cây mẹ (cây thuần chủng hay cây lai khác loài).
Tuy nhiên, trong cả hai trường hợp (lan gieo hạt và lan cấy mô), thông tin về cây bố, cây mẹ và mặt hoa thường chỉ được cung cấp trên giấy, nhãn dán hoặc hình ảnh trên điện thoại. Điều này tạo cơ hội cho người bán gian lận thông tin.
Ví dụ, người bán có thể lấy quả lan từ một lô hàng rừng rồi sử dụng hình ảnh hai cây lan Tali có mặt hoa đẹp để quảng cáo rằng hạt lan được lấy từ quả thụ phấn giữa hai cây này. Rất khó để người mua kiểm chứng được thông tin này là đúng hay sai.
Vậy, làm thế nào để giảm thiểu rủi ro khi mua lan gieo hạt và lan cấy mô? Một yếu tố quan trọng là xác định thông tin về cơ sở nuôi cấy thực hiện việc gieo hạt hoặc cấy mô. Các cơ sở nuôi cấy uy tín thường in thông tin chi tiết trên chai/bịch đựng cây. Họ cũng lưu trữ hồ sơ từng lô cây, bao gồm nguồn gốc quả, cây mẹ (đối với cấy mô) và thông tin về người cung cấp. Người mua có thể liên hệ với cơ sở nuôi cấy để xác minh thông tin về lô cây. Các nhà vườn mua cây mô về nuôi trồng rất cần thông tin này để lưu trữ và cung cấp cho khách hàng khi bán cây trưởng thành.
Đây là cách tạo dựng niềm tin cho người mua, giúp họ sẵn sàng trả giá cao hơn cho sản phẩm. Tuy nhiên, thực tế tại Việt Nam, việc mua bán cây mô và cây gieo hạt thường dựa trên niềm tin cá nhân hoặc sự nghi ngờ. Nhiều người bán quảng cáo lan gieo hạt đảm bảo mặt hoa giống cây mẹ hoặc bán lan cấy mô dạng “hoa xổ số”. Câu hỏi đặt ra là: Khi nào thị trường lan nuôi trồng nhân tạo tại Việt Nam mới trở nên minh bạch và tạo dựng được niềm tin cho người tiêu dùng?