Impact factor (IF), hay còn gọi là Journal Impact Factor (JIF), là một chỉ số quan trọng để đánh giá mức độ ảnh hưởng của một tạp chí khoa học. Chỉ số này phản ánh số lượng trích dẫn trung bình hàng năm của các bài báo khoa học được đăng trên tạp chí đó trong một khoảng thời gian nhất định. IF được sử dụng rộng rãi như một thước đo tham khảo để so sánh tầm quan trọng tương đối của các tạp chí trong cùng một lĩnh vực nghiên cứu. Thông thường, các tạp chí có IF cao được đánh giá là có tầm ảnh hưởng lớn hơn so với các tạp chí có IF thấp.
Eugene Garfield, người sáng lập Viện Thông tin Khoa học (Institute for Scientific Information), là người đã đưa ra ý tưởng về IF. Bắt đầu từ năm 1975, các tạp chí nằm trong danh sách Journal Citation Reports (Báo cáo Trích dẫn Journal) đều được tính IF hàng năm.
Mục Lục
Công Thức Tính Impact Factor
Impact factor của một tạp chí trong một năm cụ thể được tính bằng cách chia tổng số trích dẫn mà các bài báo đăng trên tạp chí đó nhận được trong hai năm trước đó cho tổng số bài báo đã được xuất bản trên tạp chí đó trong cùng khoảng thời gian:
IFnăm = (Số trích dẫnnăm-1 + Số trích dẫnnăm-2) / (Số bài xuất bảnnăm-1 + Số bài xuất bảnnăm-2)
Ví dụ, tạp chí Nature có impact factor là 41.456 vào năm 2014:
IF2014 = (Số trích dẫn2013 + Số trích dẫn2012) / (Số bài xuất bản2013 + Số bài xuất bản2012) = (29753 + 41924) / (860 + 869) = 41.456
Điều này có nghĩa là, trung bình mỗi bài báo được xuất bản trên tạp chí Nature vào năm 2012 và 2013 đã nhận được khoảng 41 trích dẫn tính đến năm 2014. Cần lưu ý rằng, IF cho năm 2014 thực tế được công bố vào năm 2015, vì IF chỉ được tính sau khi tất cả các bài báo xuất bản trong năm 2014 đã được cơ quan lập danh mục (indexing agency) xử lý.
Các tạp chí mới, nếu được liệt kê vào danh mục ngay từ số đầu tiên, sẽ nhận được IF sau hai năm có mặt trong danh mục. Trong trường hợp này, số trích dẫn và số bài báo xuất bản của năm trước Volume 1 sẽ bằng 0. Các tạp chí không được liệt vào danh mục từ số đầu tiên sẽ không nhận được IF cho đến khi chúng nằm trong danh mục trong ba năm. Đôi khi, Journal Citation Reports ước tính impact factor cho các tạp chí mới có thời gian xuất bản ít hơn hai năm dựa trên dữ liệu trích dẫn một phần. Việc tính toán luôn dựa trên số liệu đếm được trong hai năm trọn vẹn, nhưng đối với các tạp chí mới thì một trong các số liệu này có thể bằng 0.
Journal Citation Reports (JCR) cũng công bố chỉ số IF 5 năm. JCR xếp hạng các tạp chí theo IF trong từng chuyên ngành, ví dụ như hóa hữu cơ hoặc tâm thần học.
Ứng Dụng Của Impact Factor
IF được sử dụng rộng rãi để so sánh các tạp chí khác nhau trong cùng một lĩnh vực nghiên cứu. Web of Science hiện liệt kê hơn 11,000 tạp chí khoa học.
Việc tham khảo IF của các tạp chí mà một nhà khoa học đã đăng bài báo trên đó là một thông lệ phổ biến, tuy nhiên, nó cũng gây ra nhiều tranh cãi. Eugene Garfield đã từng cảnh báo về “sự lạm dụng khi đánh giá cá nhân” vì “có sự biến đổi lớn giữa các bài báo trong cùng một tạp chí”. IF có ảnh hưởng lớn đến cách thức một nghiên cứu khoa học được tiếp nhận và đánh giá, nhưng đồng thời cũng gây ra nhiều tranh cãi.
So sánh impact factor giữa các tạp chí giúp các nhà nghiên cứu lựa chọn nơi đăng bài phù hợp.
Những Chỉ Trích Về Impact Factor
Việc sử dụng chỉ số IF đã vấp phải nhiều chỉ trích. Một số ý kiến cho rằng không thể tái tạo lại IF một cách nhất quán khi kiểm nghiệm độc lập. Ngoài ra, cũng có những tranh luận về tính hợp lệ của IF như một thước đo độ quan trọng của một tạp chí và về việc ban biên tập có thể áp dụng các biện pháp để tăng chỉ số IF một cách giả tạo, gây ảnh hưởng tiêu cực đến độc giả và tác giả của tạp chí. Một chỉ trích khác tập trung vào ảnh hưởng của IF lên hành vi của các học giả, biên tập viên và những người liên quan.
Nhiều người chỉ trích nền tảng thể chế của học viện tân tự do và cho rằng cần thay thế IF bằng một chỉ số phức tạp hơn, đồng thời thảo luận một cách dân chủ về giá trị xã hội của việc đánh giá khả năng và chất lượng nghiên cứu, cũng như sự phát triển của nghề nghiên cứu khoa học.
Tính Hợp Lệ Của Thước Đo Độ Quan Trọng
Một số ý kiến cho rằng IF và phân tích trích dẫn nói chung bị ảnh hưởng bởi các yếu tố phụ thuộc vào từng chuyên ngành, điều này khiến việc so sánh giữa các chuyên ngành khác nhau, hoặc thậm chí giữa các ngành con của cùng một chuyên ngành, trở nên không hợp lệ. Tỷ lệ trích dẫn xuất hiện trong hai năm đầu tiên kể từ khi bài báo được xuất bản cũng có sự khác biệt lớn giữa các chuyên ngành. Vì vậy, không thể sử dụng IF để so sánh các tạp chí thuộc các chuyên ngành khác nhau.
Do số lượng trích dẫn phân bố không đều, số lượng trích dẫn trung bình có thể gây hiểu lầm nếu được sử dụng để đo lường tác động điển hình của một bài báo riêng lẻ trong một tạp chí, thay vì đo lường tác động tổng thể của chính tạp chí đó.
Thực tế, IF đôi khi được sử dụng để đánh giá không chỉ các tạp chí mà còn cả các bài báo trong đó, làm giảm giá trị của các bài báo về một chủ đề cụ thể. Ủy ban Khoa học và Công nghệ của Hạ viện Anh đã kêu gọi Hội đồng Tài trợ Giáo dục Đại học Anh nhắc nhở các hội đồng Đánh giá Nghiên cứu rằng họ phải đánh giá chất lượng nội dung của các bài báo riêng biệt, chứ không phải danh tiếng của tạp chí nơi các bài báo đó được đăng.
Điều quan trọng cần lưu ý là IF là một thước đo cho tạp chí, không nên được sử dụng để đánh giá các nhà nghiên cứu hoặc viện nghiên cứu.
Ảnh Hưởng Của Chính Sách Biên Tập Lên IF
Các chính sách biên tập có thể ảnh hưởng đến IF của một tạp chí. Ví dụ, các tạp chí có thể đăng nhiều bài báo tổng quan, vì các bài báo này thường được trích dẫn nhiều hơn các báo cáo nghiên cứu. Ban biên tập một số tạp chí áp dụng chính sách chỉ nhận bài “được mời” để mời các nhà khoa học có uy tín đăng các bài báo có khả năng được trích dẫn nhiều, từ đó tăng IF cho tạp chí của họ.
Các tạp chí cũng có thể tìm cách giới hạn số lượng “bài viết có thể trích dẫn được” bằng cách giảm đăng các bài báo ít có khả năng được trích dẫn hoặc bằng cách thay thế các bài báo.
Một số tạp chí sử dụng chiến thuật đăng phần lớn bài báo, hoặc ít nhất là các bài có khả năng được trích dẫn nhiều, sớm hơn so với lịch trình đã định. Biện pháp này giúp tăng thêm thời gian để các bài báo có thể thu thập thêm trích dẫn.
Ngoài các chính sách biên tập nhằm tăng đột biến IF, các tạp chí có thể công khai đối phó với hệ thống. Trích dẫn cưỡng ép là biện pháp mà ban biên tập yêu cầu tác giả phải thêm trích dẫn vào một bài báo trước khi tạp chí đồng ý đăng nó, nhằm tăng IF của tạp chí.
Phản Hồi Về Việc Sử Dụng Impact Factor
Do những hạn chế của IF, nhiều tổ chức đã đưa ra các tuyên bố và khuyến nghị liên quan đến việc sử dụng chỉ số này. European Association of Science Editors (EASE) khuyến cáo rằng IF chỉ nên được sử dụng thận trọng để đo lường và so sánh sự ảnh hưởng của tổng thể tạp chí, chứ không dùng để đánh giá từng bài báo riêng lẻ hoặc các nhà nghiên cứu. International Council for Science (ICSU) cũng khuyến nghị nhiều giải pháp khả thi, như xem xét một số lượng hạn chế các bài báo xuất bản trong một năm khi đánh giá một nhà khoa học.
Deutsche Forschungsgemeinschaft (German Research Foundation) công bố hướng dẫn mới nhằm chỉ đánh giá bài báo, chứ không đánh giá thông tin thư mục (bibliometric) ở các ứng viên được đánh giá trong mọi quyết định liên quan đến cấp phát kinh phí, đánh giá trình độ, đề bạt hoặc xem xét các đề cương nghiên cứu.
American Society for Cell Biology cùng với một nhóm biên tập viên và nhà xuất bản các tạp chí học thuật đã thành lập San Francisco Declaration on Research Assessment (DORA) để ứng phó với việc sử dụng không thích hợp chỉ số IF của tạp chí trong việc đánh giá đầu ra khoa học và chính các nhà khoa học.
Các Chỉ Số Liên Quan Mật Thiết Đến IF
Một số chỉ số được tính toán và ban hành bởi cùng một tổ chức tính IF bao gồm:
- Cited half-life (nửa đời được trích dẫn): Tuổi trung bình của các bài báo được trích dẫn trong Journal Citation Reports hàng năm.
- Aggregate impact factor: Dành cho một chủng loại chủ đề, tính đến số trích dẫn đến tất cả các tạp chí có chủng loại chủ đề đó và số bài báo từ tất cả các tạp chí có chủng loại chủ đề đó.
- Immediacy index: Bằng số trích dẫn của các bài báo trong một tạp chí vào một năm cụ thể chia cho số bài báo đã được đăng.
- CiteScore: Chỉ số dành cho các serial title (đề mục hàng loạt) trong Scopus, được khởi xướng bởi Elsevier.
Các Cách Đo Tác Động Khác
Ngoài IF, còn có nhiều chỉ số đo lường tác động khác ở cấp độ tạp chí, bài báo và tác giả. Các chỉ số đo thay thế (altmetric) có thể bao gồm số lượt xem bài báo, số lượt tải xuống hoặc số lần được nhắc đến trên mạng xã hội.
Giả Mạo Impact Factor
Các chỉ số IF giả mạo được tạo ra bởi các công ty không liên kết với Journal Citation Reports và thường được các nhà xuất bản lừa đảo (predatory publishers) sử dụng.
Kết Luận
Impact factor là một chỉ số quan trọng để đánh giá tầm ảnh hưởng của một tạp chí khoa học. Tuy nhiên, cần sử dụng IF một cách thận trọng và kết hợp với các chỉ số đánh giá khác để có được cái nhìn toàn diện về chất lượng và tác động của một công trình nghiên cứu. Việc lạm dụng và tuyệt đối hóa IF có thể dẫn đến những đánh giá sai lệch và gây ảnh hưởng tiêu cực đến sự phát triển của khoa học.
Tài liệu tham khảo
(Danh sách tài liệu tham khảo giữ nguyên như bài gốc)
Đọc thêm
(Danh sách đọc thêm giữ nguyên như bài gốc)