“Hôm qua em đi tỉnh về/ Hương đồng gió nội bay đi ít nhiều” (Nguyễn Bính). Câu thơ giản dị mà thấm đẫm nỗi niềm của thi sĩ Nguyễn Bính, người được mệnh danh là “Nhà thơ của làng quê Việt Nam”, đã khắc họa sâu sắc sự gắn bó giữa con người và những giá trị truyền thống của quê hương. “Hương đồng, gió nội” không chỉ là một cụm từ, mà là cả một thế giới cảm xúc, một phần không thể thiếu của hồn quê Việt.
“Hương đồng, gió nội” là những gì hiện hữu, thân thương nhất ở làng quê Việt Nam. Đó là chất quê, là hồn quê, bao gồm cả con người quê. Ngọn gió từ dòng sông, cánh đồng, bờ tre, từng nếp nhà mang theo hương vị đặc trưng của đồng quê, tạo nên một thứ “hương đồng” không thể lẫn vào đâu được. Trong những đêm thao thức, những lần trở về thăm quê, tôi mới dần cảm nhận được sự ám gợi mê hoặc của “hương đồng”.
Quê hương tôi có mùi, và có lẽ chỉ những người con xa xứ, luôn khắc khoải nhớ về quê hương, với một chút nhạy cảm trong tâm hồn, mới có thể cảm nhận được cái mùi hương đặc trưng ấy.
Mùa xuân, trên những cánh đồng lúa non mơn mởn, dọc theo bờ sông, những ruộng mía, nương ngô xanh thẳm, hương của đất trời trỗi dậy, phảng phất trong sương sớm, ngan ngát dịu lành, vừa mơ hồ lại vừa tinh khôi, thanh khiết nồng nàn. Mùi đồng quê thấm đẫm trong từng tế bào, chút hương lúa đương thì con gái thơm tho, chút mùi cỏ dại, cây non ngòn ngọt mát lành; phù sa đất thở; ruộng đồng qua đêm cựa mình, hơi nước từ mặt sông mang theo chút mùi bùn ao, mùi tanh nhẹ của những loài rêu tảo, thủy sản hòa quyện thành một mùi hương đặc biệt, khó có thể diễn tả bằng lời. Tất cả hòa quyện vào nhau, tạo nên một bản hợp hương nồng đượm, lan tỏa trong không gian bát ngát buổi sớm mai, khi mặt trời còn chưa kịp ló dạng. Mùi hương ấy nhẹ nhàng len lỏi vào hơi thở của người dân ra đồng sớm, rồi dường như tự tan biến khi mặt trời lên cao.
Mùa hạ đánh thức ta bằng tiếng chim lảnh lót quen thuộc nơi hiên nhà. Tia nắng sớm len qua khung cửa sổ, mang theo mùi ổi chín nồng nàn, bởi đêm qua lũ chim ăn đêm đã vứt lại mấy trái ăn dở ngay đầu ngõ. Rồi mùi mít chín, xoài thơm, vú sữa mọng nước… Mùa hè là mùa của trái ngọt trong vườn.
Mùa hạ cũng là mùa người dân quê tôi nấu đường mía. Giữa trưa hè oi ả, thảng hoặc có một làn gió nhẹ thoảng qua, mang theo mùi đường mía thơm lừng, ngọt ngào. Bất giác, cánh mũi tôi phập phồng, nước miếng tứa ra, thèm thuồng một bát nước chè hai vừa nấu sôi, mới đánh vôi lần nhất. Ngày hè dường như dài hơn, và khoảng thời gian kéo dài ấy là lúc chiều tà, hoàng hôn buông xuống. Vào thời điểm này, hầu như nhà nào cũng đốt một đống lép cạnh chuồng trâu bò để xua muỗi. Mùi khói lép không hăng nồng như mùi vỏ trấu, không đậm đà và thơm như mùi đốt cỏ lá, mà là sự hòa quyện của tất cả những nguyên liệu trên. Khói từ đống lép hun không bốc lên cao mà âm ỉ, nhẹ nhàng tỏa lan, quyện với mùi phân chuồng, mùi đốt lá dọn vườn nồng nồng, ngai ngái, không hẳn là thơm, nhưng cũng không hoàn toàn khó chịu, mà lại rất đặc trưng, ám ảnh vô cùng!
Khi hoàng hôn vừa tắt hẳn, ngõ hẹp, lối mòn lập lòe ánh đom đóm, hương hoa dủ dẻ như quyện lấy bước chân, đưa ngang cánh mũi, độc chiếm một khoảng không gian đặc quánh cuối ngày…
Sáng mùa thu, sương giăng bảng lảng, thảnh thơi vác cuốc ra đồng, hương lúa ngậm đòng, bắp trổ cờ phơi mình trong nắng sớm, ao làng với những búp sen hàm tiếu hứng giọt sương đêm; hơi bùn đất thở qua đêm… tất cả dìu dịu, ngọt ngào mà trang văn của tôi chưa có tính từ nào có thể diễn tả hết được!
Hương đồng mặn mòi, nồng chua từ tấm áo mẹ cha sau buổi làm đồng vất vả. Từ làn da, mái tóc của những đứa trẻ chân đất đầu trần chạy chơi dưới nắng. Từ cơ thể của những người già yếu, khó khăn trong việc tắm gội. Ngan ngát hương sả, hương chanh, hương bồ kết dịu thơm thoang thoảng theo mái tóc dài của cô thôn nữ, bước chân nhẹ nhàng, uyển chuyển trong gió. Hòa quyện cùng mùi mồ hôi tỏa ra từ cơ thể thanh tân sau nếp áo “chân quê”, tạo nên một mùi hương đặc trưng, mang tên “mùi trinh nữ”!
Còn biết bao nhiêu mùi hương khác nữa, mà từng khoảnh khắc trong ngày, mỗi mùa trong năm, đất quê, người quê, sản vật từ quê hương ấp ủ, ngấm ngầm chiếm giữ trong tôi, nuôi lớn tâm hồn tôi, để rồi trên bước đường xa xứ, khi ai đó hỏi về quê hương, tôi có thể tự hào mà nói rằng: Tôi là dân quê. Và nếu vì lý do gì đó, mùi hương ấy, làn gió ấy bị hao hụt đi, thì chẳng phải là một điều đáng tiếc nuối lắm sao!
Sự hao hụt của “hương đồng gió nội” là một mất mát lớn, không chỉ với những người con xa quê, mà còn với cả nền văn hóa Việt Nam. Chúng ta cần có ý thức bảo tồn và phát huy những giá trị truyền thống tốt đẹp của làng quê, để “hương đồng gió nội” mãi là một phần không thể thiếu trong tâm hồn mỗi người Việt.
Cánh đồng lúa chín vàng ươm, một phần không thể thiếu của “hương đồng gió nội”
Nguyễn Đình