Hiện nay, trong giới chơi gà chọi, việc so sánh và lựa chọn màu lông gà, màu vảy chân hợp cách vẫn còn nhiều tranh cãi và ngộ nhận. Câu hỏi “Thế nào là hợp cách?” luôn được đặt ra, đặc biệt với những người mới bắt đầu. Sự khác biệt trong cách gọi tên màu lông giữa gà đòn và gà cựa, giữa các vùng miền càng gây thêm bối rối. Việc xem xét lại văn chương truyền khẩu cho thấy có những câu ca dao đúng, nhưng cũng có những câu sai lệch do hiểu lầm hoặc không dựa trên cơ sở Ngũ hành.
Ví dụ, câu ca dao:
“Gà ô chân trắng mẹ mắng cũng mua.
Gà trắng chân chì mua chi thứ ấy”
hoàn toàn chính xác vì dựa trên căn bản của Ngũ hành.
Tuy nhiên, câu:
“Xám chân vàng cả làng mất oáy”
không hoàn toàn đúng. Màu lông gà xám được nhận xét một cách khái quát, bao gồm cả xám khô, xám hồng (xám điều/xám son), xám sắt. Nhận xét này không dựa trên căn bản Ngũ hành một cách xác thực, mà chỉ dựa vào kinh nghiệm cá nhân, nên thiếu tính thuyết phục.
Theo định nghĩa thông thường, có 5 sắc lông chính: Ô, Xám, Điều (Tía), Nhạn và Vàng (gà Cú và Chuối cũng được xếp vào đây). Ngày nay, sự xuất hiện của nhiều màu sắc lai tạo mới như Khét, A, Bướm… khiến việc xác định màu lông gà để định vị trong Ngũ hành trở nên phức tạp hơn.
Màu lông gà chọi
Mục Lục
Phân định màu lông gà chọi theo Ngũ hành
Để phân định màu lông chính xác, cần nhìn vào lông mã và lông bờm cổ của gà, thay vì chỉ dựa vào lông ở thân hay đuôi. Lông ở thân và đuôi chỉ là màu lông phụ, giúp dễ nhận diện. Ví dụ, gà có lông ức, đùi, cánh, đuôi màu đen, nhưng lông mã và bờm cổ màu đỏ thì được gọi là gà Ô Tía hoặc Tía, chứ không gọi là gà Ô. Dù chữ “Ô” đứng trước “Tía”, nhưng “Ô” không phải là màu lông chính, mà “Tía” mới là màu chủ đạo để định màu trong Ngũ hành.
1. Gà Ô – Mạng Thủy
Đây là loại gà có lông mã và bờm cổ màu đen, bất kể là mã kim, mã tre hay mã lại. Gà Ô hợp cách với các màu vảy chân theo thứ tự sau: trắng, đen, xanh/chì (màu da đá do đen pha trắng hoặc xanh tạo thành).
Những màu chân không hợp cách là màu mây ráng đỏ (chân vàng pha đỏ) và màu chấp vàng. Gà Ô mã lại hợp cách chân đen.
2. Gà Xám – Mạng Mộc
Gà xám có lông mã và bờm cổ màu xám khô hoặc xám mã lại. Màu chân hợp cách bao gồm: đen, xanh, chì và vàng mây có pha ráng đỏ.
Những màu chân không hợp cách là vàng và trắng. Câu ca dao “Xám chân vàng cả làng mất oáy” ám chỉ xám tuyên mạng Mộc. Tuy nhiên, với các màu lông xám khác như xám hồng hoặc xám son, chân vàng lại được xem là hợp cách vì màu lông chủ đạo là đỏ (Tía), chứ không còn là xám. Trong trường hợp này, “Xám” chỉ là tên gọi để nhận diện. Riêng gà xám sắt (gà xám có lông mã và bờm cổ màu đen), nếu lông mã và bờm cổ chỉ pha lẫn ít lông đen thì gọi là xám bẩn. Xám bẩn thuộc mạng Mộc, kỵ chân trắng. Nhưng nếu gà xám có mã và bờm cổ đen hoàn toàn (xám sắt chính hiệu hay xám ô), thì chân trắng lại đúng mạng và hợp cách. Xám sắt (xám ô) hợp cách chân xanh.
3. Gà Điều (Tía) – Mạng Hỏa
Đây là màu lông phổ biến nhất trong gà chọi. Gà Điều có lông mã và bờm cổ màu đỏ rực hoặc đỏ mật. Người miền Bắc và miền Trung gọi là gà Tía, người miền Nam gọi là gà Điều. Dân chơi gà cựa còn tùy theo màu lông cánh, đuôi, ức mà gọi bằng những cái tên như Khét, Que… Tuy nhiên, như đã nói ở trên, những màu lông này chỉ là phụ, giúp nhận diện dễ dàng hơn. Nếu gà Khét, Que có mã và bờm cổ màu đỏ thì vẫn là gà mạng Hỏa.
Màu chân hợp cách: xanh, chì, vàng mây có ráng đỏ và vàng. Chân trắng và chân đen không hợp cách. Gà Điều hợp cách chân xanh.
4. Gà Vàng – Mạng Thổ
Gà có lông vàng ít được ưa chuộng vì dễ bị nhầm với gà Tam Hoàng, gà tàu (gà thịt). Tuy nhiên, một số màu lông khác như gà cú, gà bịp cũng được xếp vào mạng Thổ. Gà mạng Thổ hợp với các màu chân: vàng có ráng mây đỏ, vàng và trắng.
Màu chân không hợp cách với gà mạng Thổ: đen và xanh/chì.
Màu lông gà chọi
Nhiều người dễ nhầm lẫn giữa màu lông vàng (Thổ) và màu lông điều (Hỏa), gọi là tía đỏ hay tía vàng. Đã là tía thì phải đỏ, không phải vàng.
Việc không xét kỹ màu lông (đỏ hay vàng) và cứ cho là màu tía dễ dẫn đến sai sót. Ví dụ, chân trắng hợp với gà Thổ lông vàng, nhưng không hợp với gà Tía mạng Hỏa.
5. Gà Nhạn – Mạng Kim
Gà Nhạn có lông mã và lông bờm cổ màu trắng. Một điều lý thú là rất hiếm thấy gà Nhạn lông mã mái. Những con gà có màu lông bướm, khét sữa… nhưng nếu lông mã và bờm cổ màu vàng như gà chuối thì được xem là gà mạng Thổ. Gà Nhạn hợp cách với màu chân: vàng, trắng và đen. Chân xanh và chân vàng mây có ráng đỏ không hợp cách.
Lưu ý khi chọn màu gà chọi theo Ngũ hành
Phương pháp xét màu hợp cách trên dựa trên căn bản của Ngũ hành tương sinh và tương khắc. Việc ghép màu sắc hài hòa theo lẽ tự nhiên không đảm bảo tuyệt đối chiến thắng. Yếu tố màu sắc (lông, vảy chân, mỏ, mắt) là do di truyền từ gà gốc (gà nọc) qua phối giống. Ngoài việc phối giống hợp cách về màu lông và vảy chân, người nuôi gà chọi cần hiểu biết và ứng dụng các yếu tố quan trọng khác trong di truyền học như đòn lối, thế đá, thế lực và hình dáng để tạo ra những chiến kê dũng mãnh.