Chủ nghĩa khủng bố không phải là một hiện tượng mới, nó đã xuất hiện từ thời cổ đại. Tuy nhiên, chủ nghĩa khủng bố theo nghĩa hiện đại chỉ thực sự phát triển mạnh mẽ vào cuối thế kỷ 20. Bước sang thế kỷ 21, hai sự kiện đánh dấu bước ngoặt lớn trong lịch sử chủ nghĩa khủng bố quốc tế là vụ tấn công ngày 11/9/2001 và sự trỗi dậy của tổ chức Nhà nước Hồi giáo tự xưng (IS) vào tháng 6/2014. Vụ tấn công 11/9 là một đòn giáng trực diện vào siêu cường Hoa Kỳ ngay trên chính lãnh thổ của họ, trong khi sự xuất hiện của “vương quốc caliphate” IS vào giữa năm 2014 lại là một thách thức lớn đối với toàn nhân loại và trật tự thế giới.
Hiện nay, khi nhắc đến chủ nghĩa khủng bố, người ta thường đề cập đến chủ nghĩa khủng bố Hồi giáo, hay chủ nghĩa Hồi giáo cực đoan bạo lực.
Các hành vi khủng bố Hồi giáo có thể được thực hiện bởi các cá nhân đơn lẻ hoặc các tổ chức chặt chẽ, hoạt động ở nhiều khu vực khác nhau trên thế giới, từ Trung Đông, châu Phi, Trung Á, Kavkaz, Nam Á đến Đông Nam Á. Tuy nhiên, trong những năm gần đây, đặc biệt là năm 2015, xu hướng khủng bố Hồi giáo vẫn tập trung mạnh mẽ nhất ở Trung Đông (theo nghĩa hẹp, không bao gồm Bắc Phi), đặc biệt là khu vực Iraq, Syria và bán đảo Ả Rập.
Mục Lục
Al-Qaeda và IS: Hai mạng lưới khủng bố lớn nhất
Hai mạng lưới khủng bố quốc tế mạnh nhất hiện nay là al-Qaeda và IS. Nhiều nhóm nhỏ khác liên kết với hai tổ chức này. Trong năm 2015, nhóm Hồi giáo Boko Haram đã tuyên bố trung thành với IS và được thủ lĩnh IS chấp nhận.
IS tiếp tục mở rộng phạm vi hoạt động ra nước ngoài và nhận trách nhiệm về nhiều vụ tấn công khủng bố ở Sinai (Ai Cập), Lebanon, Afghanistan… Một số lực lượng khủng bố Hồi giáo, như phiến quân Boko Haram ở Nigeria, cũng cho thấy sự tàn ác không kém gì IS.
Giữa năm 2015, tình hình Trung Đông trở nên u ám hơn khi IS không những không bị đánh bại sau nhiều cuộc không kích mà còn tiếp tục bành trướng, đe dọa “nhuộm đen” cả Iraq và Syria. Quân đội Iraq rút lui khỏi nhiều vị trí quan trọng, khiến Mỹ phải giật mình và cảm thấy “ngượng ngùng” về những “học trò” do chính họ huấn luyện. Tại Syria, lãnh thổ do chính quyền Assad kiểm soát cũng bị thu hẹp dần trước sự tấn công của các nhóm đối lập, đặc biệt là phiến quân IS.
Cuối năm 2015, thế giới lại rúng động với loạt vụ tấn công đẫm máu ở Paris vào ngày 13/11, khiến 130 người thiệt mạng. Trong suốt năm 2015, các cơ quan an ninh phương Tây phải làm việc hết công suất để phát hiện, ngăn chặn và xử lý các vụ tấn công khủng bố của các chiến binh thánh chiến Hồi giáo và những phần tử ủng hộ chúng. Làn sóng người tị nạn từ Trung Đông (chủ yếu là Syria) tràn vào Tây Âu tăng mạnh trong năm 2015, gây ra nhiều khó khăn trong việc đảm bảo an ninh trước nguy cơ khủng bố Hồi giáo. Việc thực hiện thỏa thuận tự do đi lại trong khu vực Schengen của EU và việc Tây Âu đề cao quyền tự do cá nhân cũng tạo ra không ít thách thức cho các cơ quan an ninh.
Sự trỗi dậy của IS: Một hiện tượng khủng bố kiểu mới
Tổ chức khủng bố IS tiếp tục vượt mặt al-Qaeda để trở thành tâm điểm chú ý của dư luận thế giới trong năm 2015. Mặc dù cùng theo đuổi chủ nghĩa Hồi giáo cực đoan, IS khác biệt với al-Qaeda ở nhiều điểm, tạo nên một dạng khủng bố kiểu mới, chưa từng có tiền lệ.
IS chủ trương chiếm đất, giành dân, bám dân, xây dựng “nhà nước”, “quân đội”, hệ thống thuế, cơ sở hạ tầng, và tích cực sử dụng công nghệ, truyền thông xã hội. Chúng nuôi tham vọng xây dựng một vương quốc Hồi giáo hiện đại, lấy cảm hứng từ Caliphate trong quá khứ. Nguồn thu của IS đa dạng và mạnh mẽ hơn, khiến chúng trở thành tổ chức khủng bố giàu có nhất. Trong đó, hai nguồn thu quan trọng nhất là đánh thuế (ổn định, ít bị ảnh hưởng từ bên ngoài) và bán dầu. Các nguồn khác bao gồm quyên góp, bắt cóc tống tiền, bán đồ cổ…
Trong năm 2015, IS tiếp tục nghĩ ra nhiều hình thức hành quyết dã man và quái đản (gây phẫn nộ trên toàn thế giới) nhằm khủng bố đối thủ và răn đe những người bất đồng quan điểm. Về hệ tư tưởng, chúng áp dụng các nguyên lý Hồi giáo cổ xưa vào thời đại ngày nay (sử dụng những yếu tố cực đoan nhất, không còn phù hợp với hiện tại), hoặc cố ý bóp méo, xuyên tạc các giáo lý để phục vụ cho mục đích của mình.
Khác với al-Qaeda có phần khổ hạnh, IS khá thoáng trong vấn đề tình dục (ngoại trừ đồng tính và ngoại tình), nhằm tạo thêm hứng khởi cho các chiến binh nam, phần lớn ở độ tuổi thanh niên. Chúng chủ động bắt phụ nữ làm nô lệ tình dục để phục vụ các “quan chức” và binh lính IS.
Cuộc chiến chống IS gặp phải một số khó khăn đặc trưng, chẳng hạn như IS rất chú trọng “bám dân”, sử dụng dân thường làm lá chắn sống. Các trung tâm tuyên truyền của IS thường nằm sâu trong các khu dân cư ở đô thị, khiến Mỹ và phương Tây khó có thể tấn công chính xác bằng máy bay mà không gây tổn thất cho dân thường. Do có hệ thống rộng lớn, nên nếu một thủ lĩnh IS bị tiêu diệt, sẽ sớm có người khác thay thế.
Mặc dù tập trung ở Iraq và Syria, IS vẫn mang tính toàn cầu cao, với các chi nhánh trực tiếp hoặc liên kết. Nhiều nhóm khủng bố ở Bắc Phi, Tây Phi và Đông Nam Á nhận làm tay sai cho IS. Nhiều chiến binh của IS là công dân đến từ Bắc Phi, Kavkaz, Nga, Tây Âu, Mỹ và các nước Trung Đông khác ngoài Iraq và Syria.
Cuộc chiến chống IS trên thực địa trong khoảng 9 tháng đầu năm 2015 tỏ ra không hiệu quả, mặc dù Mỹ đã tiến hành nhiều cuộc không kích đến mức “cạn kiệt cả bom đạn”.
Gốc gác văn hóa của chủ nghĩa khủng bố Hồi giáo
Khi nói đến khủng bố Hồi giáo, người ta thường tìm nguyên nhân ở sự đói nghèo và thất học. Điều này không sai, nhưng một câu hỏi đặt ra là tại sao không có khủng bố Phật giáo? Tại sao có những nước nghèo nhưng vẫn yên bình, người dân cần kiệm tìm cách vượt khó? Tại sao cùng là khủng bố Hồi giáo nhưng khủng bố ở Philippines, Indonesia không thể so sánh về quy mô và mức độ tàn khốc như ở Trung Đông?
Câu trả lời nằm ở văn hóa và đặc trưng vùng miền.
Vùng Trung Đông (tức Tây Á) có sự khác biệt rất lớn về văn hóa so với Nam Á và Đông Á. Các yếu tố tự nhiên, địa lý, khí hậu và lịch sử của Trung Đông cũng khác biệt nhiều so với Đông Á. Văn hóa bộ lạc du mục ở đây rất mạnh. Tôn giáo và con người vùng Tây Á vì vậy có những nét cứng rắn đặc trưng. Ở một chừng mực nào đó, Trung Đông khá giống với phương Tây.
Lối tư duy cứng rắn của Trung Đông đã khiến cho tôn giáo ở đây chủ yếu là dòng tôn giáo độc thần (tập trung vào thờ một vị thần duy nhất), khác với truyền thống tôn giáo ở Đông Á thiên về đa thần, mềm mỏng và khoan dung hơn.
Và thực tế, xu hướng Hồi giáo bạo lực cuồng tín đã xuất hiện từ thế kỷ thứ 7.
Chính vì thế, từ thời trung cổ, ở Trung Đông đã diễn ra những cuộc chiến tôn giáo (vì tôn giáo hoặc nhân danh tôn giáo), bao gồm chiến tranh giữa các giáo phái trong đạo Hồi và chiến tranh giữa Hồi giáo và các tôn giáo lớn khác (như Kitô giáo).
Tuy nhiên, sự cứng rắn của Hồi giáo và người Tây Á khi vượt qua khoảng cách địa lý lớn, vượt qua Ấn Độ Dương bao la để đến với những vùng đất mới thì đã trở nên mềm dịu hơn rất nhiều. Yếu tố văn hóa bản địa đã làm cho Hồi giáo ở Đông Nam Á không còn giống y nguyên như ở Trung Đông sa mạc nóng khô nữa.
Riêng ở Việt Nam, bên cạnh tín ngưỡng đa thần dân gian, các tôn giáo “ngoại nhập” (Phật giáo, Kitô giáo, Hồi giáo…) đều tồn tại một cách hòa thuận với nhau, xưa nay chưa từng xảy ra chiến tranh giữa các tôn giáo này hoặc giữa các giáo phái trong mỗi tôn giáo.
Nhìn lại lịch sử, Hồi giáo gắn liền với quá trình hình thành nhà nước Arab và đế chế Arab. Hồi giáo là cột trụ tinh thần và chính trị của nhà nước đó. Ngay từ đầu, Hồi giáo đã gắn liền với các cuộc chinh chiến. Hồi giáo là một trong số ít các tôn giáo mà thời xưa không phản đối việc chiếm hữu và buôn bán nô lệ. Nghề buôn bán nô lệ rất công khai và phát đạt trong Đế chế Arab xưa. Thực tế sinh động đó trong quá khứ là cái cớ để IS hiện nay lợi dụng nhằm biến phụ nữ thuộc các sắc tộc và tôn giáo khác thành nô lệ tình dục.
Ngày nay, khi nói về các điều luật sharia (luật Hồi giáo) hà khắc, chúng ta thường nghĩ tới Taliban, Boko Haram hay IS. Nhưng trên thực tế, luật này có cơ sở xã hội khá rộng rãi ở nhiều nước Hồi giáo và Arab. Ở khu vực Trung Đông, vẫn còn một số nước quân chủ chuyên chế, thi hành các bản án theo lối trung cổ, áp dụng các quy tắc hà khắc, thiếu khoan dung. Các tổ chức nhân quyền đã lên tiếng nhưng vẫn chưa thay đổi được tình hình.
Thực tế, mọi tôn giáo đều có nhiều yếu tố tích cực, hướng thiện; các tôn giáo lớn đều đề cao cái Thiện và tinh thần bác ái. Đạo Hồi ngày nay đã mềm hóa rất nhiều so với các thế kỷ trước. Đại bộ phận cộng đồng Hồi giáo tẩy chay những phong trào Hồi giáo cực đoan nói chung và phong trào IS nói riêng. Cần phải khẳng định rằng đa phần người Hồi giáo hiện nay là những người ôn hòa.
Tuy nhiên, xu hướng có những kẻ cố gắng giải thích kinh Koran một cách máy móc và cực đoan, lợi dụng danh nghĩa Hồi giáo để phạm tội ác thì dường như ngày càng nghiêm trọng.
Chủ nghĩa can thiệp từ bên ngoài
Gốc gác văn hóa mới chỉ là yếu tố “cái”. Để sản sinh ra những “quái vật” như IS hay al-Qaeda còn cần đến yếu tố “đực” – đó là chính sách can thiệp từ bên ngoài.
Hạt giống can thiệp này có lịch sử lâu dài từ thời trung cổ, với các cuộc thập tự chinh do giáo hội La Mã phát động nhằm chống lại đạo Hồi. Chính từ đây đã sản sinh ra phong trào thánh chiến để chống lại ảnh hưởng của phương Tây.
Đến thời kỳ tư bản chủ nghĩa, phương Tây lại nô dịch Trung Đông, biến khu vực này thành thuộc địa hoặc vùng bảo hộ, vùng ảnh hưởng của họ. Với chính sách chia để trị, phương Tây đã chia Trung Đông (khi đó là đế chế Ottoman) thành nhiều quốc gia nhỏ theo một cách nào đó để các quốc gia mới sẽ luôn kiềm chế hoặc xung đột với nhau. Chính vì vậy, ngay sau khi thực dân Anh và Pháp rút đi, vẫn luôn có những hiềm khích giữa các quốc gia Trung Đông với đường biên giới mới. Riêng dân tộc Kurd có lẽ là đau khổ nhất khi họ không có tổ quốc riêng, lại bị chia làm 4 phần lớn, nằm ở 4 nước là Thổ Nhĩ Kỳ, Iran, Syria và Iraq.
Sự cai trị của thực dân phương Tây đã hình thành nên sự phản kháng trong thế giới Hồi giáo. Trong thời kỳ thực dân, đạo Hồi đóng vai trò tích cực trong việc xác lập bản sắc dân tộc, đấu tranh chống thực dân và giành độc lập.
Người Mỹ tự hào không có lịch sử cai trị thuộc địa (kiểu cũ), nhưng họ vẫn không tránh khỏi vết xe can thiệp, khi họ đã đạt tới giai đoạn tư bản độc quyền và trở thành một siêu cường hàng đầu thế giới. Sự can thiệp mạnh mẽ của Mỹ vào Trung Đông bắt đầu từ giữa thế kỷ 20 và kéo dài đến ngày nay.
Cho đến nay, nhiều học giả, chính trị gia và nhà báo phương Tây đã thừa nhận rằng cuộc chiến tranh do Mỹ phát động ở Iraq năm 2003 để lật đổ Tổng thống Saddam Hussein là nguyên nhân chủ đạo dẫn đến sự ra đời của IS. Gần đây, cựu Thủ tướng Anh Tony Blair cũng thừa nhận cuộc chiến năm 2003 góp phần hình thành và phát triển IS.
Phương Tây khi mải mê “xuất khẩu dân chủ” sang các nước Trung Đông đã phá vỡ thế cân bằng nội tại bên trong các nước như Iraq, Syria và Libya, tạo ra khoảng trống quyền lực cho mâu thuẫn giáo phái và chủ nghĩa cực đoan bùng phát.
Bên cạnh đó, không thể không nhắc tới nhân tố Thổ Nhĩ Kỳ – một cường quốc quan trọng trong khu vực và là đồng minh của Mỹ. Vụ Thổ Nhĩ Kỳ bắn rơi máy bay Nga vào ngày 24/11/2015 đã cho thấy thái độ của Thổ Nhĩ Kỳ đối với vấn đề IS. Nhiều nhà quan sát cho rằng Thổ Nhĩ Kỳ làm ngơ cho sự phát triển của IS, thậm chí muốn lợi dụng tổ chức này để làm đối trọng với các đối thủ của Thổ Nhĩ Kỳ (như Syria và Iran). Nếu điều này là đúng, thì rõ ràng cuộc chiến chống chủ nghĩa khủng bố Hồi giáo càng trở nên cam go hơn do những toan tính lợi ích quốc gia riêng.
Triển vọng chống IS
Trong các năm 2014-2015, Mỹ đã thay đổi cách tiếp cận, không còn ỷ lại vào sức mạnh quân sự và sức mạnh riêng lẻ của bản thân. Họ đã xác định phải dựa vào sức mạnh tập thể, lôi kéo sự tham gia của các đồng minh phương Tây và đồng minh ở Trung Đông, sử dụng đồng bộ các chiến dịch ngoại giao, chính trị, kinh tế.
Theo nhiều nguồn tin, Mỹ đã ngầm triển khai lực lượng đặc nhiệm (ở mức vừa phải) vào Syria để vừa hỗ trợ người Kurd chống IS vừa trực tiếp chống IS.
Căng thẳng giảm bớt giữa Mỹ và Iran (sau khi đạt được thỏa thuận lịch sử về chương trình hạt nhân Iran vào tháng 7/2015) sẽ có lợi cho chương trình chung chống khủng bố.
Sự kiện Nga không kích IS ở Syria từ ngày 30/9/2015 đã tạo ra một bước ngoặt lớn trong cuộc chiến Syria và cuộc chiến chống IS. Trong khi đó, vụ khủng bố đẫm máu ngày 13/11 ở Paris giống như một gáo nước lạnh, làm cho nhiều nước gác qua một bên các lợi ích riêng để chung tay chống IS. Cụ thể, Pháp nhiệt tình bắt tay với Nga, dù trước đó có xung đột với Nga. Mỹ cũng ít nhiều tỏ thái độ hợp tác với Nga trong vấn đề IS sau sự kiện 13/11.
Ngoài Pháp đẩy mạnh không kích IS để trả thù vụ 13/11, Anh cũng đã vượt qua nhiều trở ngại nội bộ để lần đầu tiên tiến hành không kích IS ở Syria.
Hiện nay, đã hình thành được 3 liên minh quốc tế chống IS: của Mỹ, của Nga và của Saudi Arabia (thành lập vào ngày 15/12).
Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc hôm 18/12/2015 đã thông qua nghị quyết hiếm hoi về tiến trình hòa bình tại Syria – đây được coi là một cơ sở cho việc tái lập hòa bình ở Syria và cô lập lực lượng khủng bố Hồi giáo cực đoan.
Các bên ở Syria cũng như cộng đồng quốc tế đều cảm nhận rõ giải pháp chính trị là con đường để chấm dứt nội chiến Syria (một cuộc nội chiến được quốc tế hóa cao) và có những động thái cụ thể để đạt được điều này. Phe đối lập và cả Mỹ đã có những nhượng bộ, chấp nhận để Tổng thống Assad tại vị trong quá trình chuyển tiếp và không phải “ra đi ngay”.
Trên thực địa, quân Nga yểm trợ cho quân Syria đẩy lui IS. Ở Iraq, quân đội cũng có những bước tiến mới, giải phóng được cơ bản Ramadi vào cuối tháng 12/2015. Lãnh đạo Iraq tự tin sẽ xóa bỏ được IS trong năm 2016. Chính quyền Iraq nhận được sự hỗ trợ từ cả Mỹ, Nga và Iran.
Tuy nhiên, trong trường hợp IS bị tiêu diệt với tư cách là một bộ máy “nhà nước”, chúng ta vẫn không loại trừ được kịch bản IS sẽ chuyển sang hoạt động du kích, biến hóa thành một tổ chức giống như al-Qaeda. Lúc đó, lại đòi hỏi phải có những giải pháp căn cơ về văn hóa, kinh tế, ngoại giao để trị tận gốc căn bệnh khủng bố Hồi giáo.
Bản thân việc “lật đổ” IS vẫn tiềm ẩn một số nguy cơ, khi cho đến nay, mặc dù hợp tác hơn, nhưng Mỹ vẫn khá hời hợt với Nga, tìm cách gây khó dễ cho Nga và không có thiện chí hợp tác trực tiếp với chính quyền Assad. Còn Thổ Nhĩ Kỳ vẫn không chịu nhượng bộ trước Nga, không chấp nhận xin lỗi Nga sau vụ bắn rơi chiến đấu cơ của Nga – có lẽ Thổ Nhĩ Kỳ vẫn theo đuổi chính sách đối ngoại như cũ.
Nghị quyết được Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc thông qua hôm 18/12 về hòa bình ở Syria về cơ bản không đề cập đến tương lai của Tổng thống Assad – một nhân tố chủ chốt trong mâu thuẫn Nga-Mỹ ở Syria.
Như vậy, dù IS bộc lộ dấu hiệu suy yếu sau vụ thảm sát ngày 13/11, cuộc chiến chống IS vẫn tiềm ẩn nhiều rủi ro trong nội bộ các nước chống IS. Nếu Mỹ và Nga chưa tìm được tiếng nói chung ở Syria, thì sẽ rất khó nói đến chuyện chống IS triệt để. Năm 2016, vấn đề Syria sẽ vẫn là điểm nóng ở Trung Đông và trong cuộc chiến chống tổ chức khủng bố IS.