Hoa Hibiscus, hay còn gọi là hoa atiso đỏ (tên khoa học: Hibiscus sabdariffa L.), thuộc họ Bông (Malvaceae), là một loại thảo dược quý với nhiều công dụng tuyệt vời cho sức khỏe. Từ lâu, atiso đỏ đã được sử dụng trong y học cổ truyền và chế biến thành nhiều món ăn, thức uống thơm ngon, bổ dưỡng.
Mục Lục
Atiso Đỏ (Hibiscus) Là Gì?
Atiso đỏ là tên gọi phổ biến ở miền Bắc Việt Nam dành cho cây Hibiscus. Ngày nay, các sản phẩm từ Hibiscus rất đa dạng, bao gồm trà, rượu, siro, mứt, bánh quy, và được ưa chuộng như một món quà ý nghĩa, đặc biệt vào dịp lễ Tết. Ở Việt Nam, cây atiso đỏ thường được trồng làm cảnh. Đài hoa sau khi phơi khô có thể bảo quản lâu dài và khi ngâm nước sẽ trở lại trạng thái tươi, rất tiện lợi để sử dụng quanh năm.
Cây atiso đỏ là cây thân thảo sống một năm, cao từ 1,5 – 2 mét, phân nhánh từ gốc, thân màu tím nhạt. Lá cây có hình trứng, mép lá có răng cưa. Hoa mọc đơn độc ở nách lá, gần như không có cuống. Tràng hoa có màu vàng hồng, tía, hoặc đôi khi trắng. Quả nang có hình trứng, phủ lông thô và được bao quanh bởi đài hoa màu đỏ. Cây thường ra hoa từ tháng 7 đến tháng 10.
Thời điểm thu hoạch tốt nhất là vào mùa thu, khi lá đài còn mềm, không bị nhăn héo và có màu đỏ sẫm. Việc thu hái chỉ nên kéo dài trong khoảng 15-20 ngày sau khi hoa nở để đảm bảo dược liệu có chất lượng tốt nhất.
Thành Phần Hóa Học Của Hoa Hibiscus
Atiso đỏ rất giàu acid và protein. Các acid chính tan trong nước bao gồm acid citric, acid malic, acid tartric và acid hibiscus. Ngoài ra, chúng còn chứa gossypetin và clorid hibiscin, là những chất có tính kháng sinh.
Hoa atiso đỏ còn chứa các chất màu vàng thuộc loại flavonol glucosid như hibiscitrin, hibiscetin, gossypitrin và sabdaritrin. Quả khô chứa canxi oxalat, gossypetin, anthocyanin (có tác dụng kháng sinh) và vitamin C.
Hạt atiso đỏ chứa 7,6% nước, 22,3% dầu, 24% protein, 13,5% chất xơ và 7% chất khoáng. Dầu hạt atiso đỏ tương tự như dầu hạt bông vải, có tác dụng chống nấm và các bệnh ngoài da. Dầu này chứa nhiều vitamin và các chất béo không no, rất tốt cho người cao tuổi và người có chế độ ăn kiêng.
Công Dụng Tuyệt Vời Của Hoa Atiso Đỏ (Hibiscus)
Dầu ép từ hạt atiso đỏ và chất không xà phòng hóa có tác dụng kháng sinh đối với nhiều chủng vi khuẩn như Escherichia coli, Salmonella typhi, Bacillus subtilis, Corynebacterium pyogenes, Staphylococcus aureus… và có tác dụng kháng nấm trên một số loài nấm như Aspergillus, Trychophyton, Cryptococcus…
Đài hoa atiso đỏ có tác dụng chống co thắt cơ trơn, làm thư giãn cơ trơn tử cung, hạ huyết áp, kháng sinh, trị ho và viêm họng. Kinh nghiệm dân gian thường dùng đài hoa bụp giấm để nhai ngậm, trị viêm họng và ho.
Đài và lá atiso đỏ còn được dùng làm thuốc nhuận gan, lợi tiểu. Dịch chiết từ đài hoa atiso đỏ khi tiêm vào mèo thí nghiệm (không gây mê) cho thấy có tác dụng hạ huyết áp.
Một chiết đoạn polysaccharit nụ hoa atiso đỏ tan trong nước có tính chất như pectin polysacharit, có khả năng làm chậm sự phát triển của khối u sarcoma 180 cấy ghép trên chuột.
Nước hãm từ đài hoa chứa nhiều acid hữu cơ, có tác dụng lợi tiểu, lợi mật, lọc máu, giảm áp suất mạch, kích thích nhu động ruột, kháng khuẩn và nhuận tràng. Lá atiso đỏ cũng có tác dụng lợi tiểu, an thần và làm mát. Quả atiso đỏ có tác dụng chống scorbut.
Lá atiso đỏ có vị chua và được dùng làm rau ăn. Đài hoa có vị chua, thường được dùng làm gia vị thay giấm, chế nước giải khát và làm mứt. Ở một số nơi, người ta còn dùng đài hoa để chế xiro và cho lên men.
Lá atiso đỏ có thể dùng như chất thơm và cùng với đài hoa, quả được dùng để trị bệnh scorbut. Toàn cây có thể chế rượu vang với màu đỏ đẹp, vị chát, chua dịu, tương tự như vang Bordeaux.
Lá và đài hoa atiso đỏ chín rất nhanh và chỉ nên thu hái trong vòng 15-20 ngày sau khi hoa nở, khi chúng còn mềm, không nhăn héo và có màu đỏ sẫm. Lá đài tươi có thể rửa sạch, ép lấy nước, pha thêm đường và nước lọc làm đồ uống giải khát.
Sắc đài hoa mọng nước lấy nước uống hoặc hãm uống giúp tiêu hóa và trị các bệnh về mắt; nó cũng được dùng để trị bệnh tim, thần kinh, huyết áp cao và xơ cứng động mạch.
Các Nghiên Cứu Gần Đây Về Hoa Atiso Đỏ
Nghiên cứu của Rovesti và Griebel đã công bố tác dụng chữa xơ vữa động mạch và tính kháng khuẩn đường ruột cao của atiso đỏ.
Các nhà nghiên cứu Malaysia cho biết nước ép từ lá đài tươi của atiso đỏ có tác dụng bổ dưỡng và phòng ngừa bệnh ung thư.
Ở Thái Lan, lá đài atiso đỏ phơi khô sắc uống là thuốc lợi tiểu mạnh chữa sỏi thận. Lá và cành chữa ho, hạt bổ dạ dày.
Ở Myanmar, hạt atiso đỏ chữa suy nhược cơ thể. Tại Đài Loan, hạt được dùng để nhuận tràng nhẹ, bổ và lợi tiểu.
Ở Philippines, rễ atiso đỏ làm thuốc bổ và kích thích tiêu hóa.
Trên thế giới, xu hướng hiện nay là tìm kiếm và chiết xuất chất màu từ cây cỏ để nhuộm màu thực phẩm và đồ uống, thay thế cho các loại hóa chất. Việt Nam cũng đã chiết màu đỏ từ lá và đài atiso đỏ cho mục đích này.
Lá cây atiso đỏ thường được sử dụng để nấu canh chua và chế nước giải khát. Việt Nam cũng sản xuất rượu vang atiso đỏ phục vụ nhu cầu trong nước và xuất khẩu.
Cách Chế Biến Atiso Đỏ Tại Nhà
Cách Ngâm Rượu Hoa Atiso Đỏ
Rượu hoa atiso đỏ không chỉ giúp mát gan, tăng cường sức khỏe mà còn rất tốt cho nam giới.
Nguyên liệu:
- Hoa atiso đỏ tươi: 1 kg
- Rượu trắng: 3-4 lít (40-45 độ)
- Bình thủy tinh sạch
Cách thực hiện:
- Chọn hoa: Chọn hoa atiso đỏ tươi, ngon, cánh hoa già, cứng và không bị dập nát.
- Rửa sạch: Rửa hoa atiso thật sạch khoảng 3 lần nước lạnh và 1 lần nước muối loãng. Không nên cắt cuống trước khi rửa để tránh nước ngấm vào hoa.
- Làm khô: Sau khi rửa sạch, để hoa thật khô nước (có thể trải ra giấy báo và bật quạt thổi cho khô). Dùng dao sắc cắt bỏ phần cuống và các phần hoa bị dập nát.
- Ngâm rượu: Cho hoa atiso vào bình thủy tinh sạch và khô, đổ rượu vào sao cho ngập hết hoa. Đậy kín nắp bình.
- Thời gian ngâm: Ngâm trong khoảng 3 tháng là có thể dùng được. Rượu có vị chua chua, ngọt ngọt, màu đỏ đẹp như rượu vang.
Cách Ngâm Đường Làm Nước Uống
Nước hoa atiso đỏ ngâm đường có vị chua nhẹ, thanh mát, rất thích hợp để giải khát.
Nguyên liệu:
- Hoa atiso đỏ tươi: 500g
- Đường cát trắng: 300g
- Bình thủy tinh sạch
Cách thực hiện:
- Rửa sạch: Rửa sạch hoa atiso đỏ.
- Tách cánh hoa: Tách riêng cánh hoa ra khỏi đài hoa bằng dao.
- Xử lý nhụy hoa: Phần nhụy hoa có thể phơi khô, hãm nước uống hoặc ngâm rượu.
- Rửa lại cánh hoa: Rửa lại cánh hoa bằng nước muối loãng, sau đó tráng lại bằng nước sôi để nguội.
- Ngâm đường: Đợi cánh hoa khô nước thì cho vào bình thủy tinh, rải một lớp hoa rồi rải một lớp đường. Lặp lại cho đến hết, đóng chặt nắp.
- Thời gian ngâm: Để nơi thoáng mát khoảng 5 ngày cho đường tan hết.
- Chế biến siro (tùy chọn): Chắt riêng nước và cánh hoa. Cánh hoa có thể đem sên thành mứt. Nước cho vào nồi đun sôi, vặn lửa nhỏ liu riu cho đến khi sánh lại thành siro.
Lưu ý: Siro nguội cho vào lọ, để ngăn mát tủ lạnh dùng dần. Bạn có thể pha nước uống, làm thạch hoặc làm bánh.
Trong những ngày thời tiết se lạnh, bạn có thể ngậm một chút siro hoa atiso đỏ để giảm ho và viêm họng. Nước atiso đỏ ngâm đường và mật ong có tác dụng mát gan, giải nhiệt, phòng rôm sảy, mụn nhọt và táo bón, đặc biệt tốt cho trẻ em trong mùa hè.
Hoa atiso đỏ sau khi ngâm có vị ngọt ngọt, chua chua và rất giòn, là một món ăn vặt ngon miệng và đảm bảo vệ sinh.
Với những công dụng tuyệt vời và cách chế biến đơn giản, hoa Hibiscus (atiso đỏ) xứng đáng là một loại thảo dược quý giá trong cuộc sống hàng ngày của chúng ta.