GMO là gì? Tổng quan về thực phẩm biến đổi gen tại Việt Nam

Dạo gần đây, thông tin về GMO (Genetically Modified Organism – Sinh vật biến đổi gen) được bàn tán xôn xao trên mạng xã hội. Liệu những gì bạn đọc được đã chính xác và đáng tin cậy? Bài viết này của Sen Tây Hồ sẽ cung cấp một cái nhìn tổng quan và đầy đủ nhất về GMO, dựa trên các nguồn thông tin uy tín, giúp bạn đọc hiểu rõ hơn về vấn đề này.

GMO là gì?

GMO (Genetically Modified Organism) hay còn gọi là Sinh vật biến đổi gen (SVBDG). Đây là những sinh vật có DNA bị thay đổi thông qua các kỹ thuật công nghệ sinh học hiện đại, không phải bằng các phương pháp tự nhiên như giao phối hoặc thụ phấn.

Công nghệ biến đổi gen cho phép chuyển các gen riêng lẻ từ sinh vật này sang sinh vật khác, thậm chí giữa các loài không có quan hệ họ hàng. Các tên gọi khác của công nghệ này bao gồm: công nghệ sinh học hiện đại, công nghệ gen, công nghệ tái tổ hợp DNA, kỹ thuật di truyền.

Tại sao lại có Thực phẩm biến đổi gen (TPBDG)?

TPBDG được phát triển và đưa ra thị trường với mục đích mang lại lợi ích cho nhà sản xuất và người tiêu dùng, ví dụ như:

Giá thành sản phẩm rẻ hơn.
Nhiều lợi ích hơn (khả năng chịu đựng sâu bệnh tốt hơn, giá trị dinh dưỡng cao hơn).

Các công ty sản xuất hạt giống BDG mong muốn nông dân chấp nhận sản phẩm của họ, tập trung vào các cải tiến mang lại lợi ích trực tiếp cho người nông dân và ngành công nghiệp thực phẩm nói chung.

Ngoài những lý do được Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đưa ra, Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO) còn bổ sung thêm các lý do sau:

Giảm thiểu nguy cơ mất mùa.
Thực phẩm dinh dưỡng hơn: Bằng cách thêm gen phụ trách dinh dưỡng, ví dụ như vitamin A vào giống “Gạo Vàng”.
Động vật sản xuất nhiều hơn: Ví dụ như chèn thêm gen để tăng sản lượng sữa cho bò.
Tăng năng suất trên một đơn vị diện tích.
Giảm tác động của ngành công nghiệp sản xuất và chế biến thực phẩm: GMO có thể cần ít thuốc trừ sâu và hóa chất độc hại hơn.
Tái sử dụng đất cằn cỗi: Có thể tạo ra các giống cây chịu được hạn hán hoặc đất mặn, giúp cải tạo đất.
Kéo dài thời hạn sử dụng: TPBDG có thể chậm hỏng hơn so với thực phẩm thông thường.
Nhiên liệu sinh học: Được sản xuất từ các phần sinh vật không dùng đến, thông qua đốt hoặc ủ khí.
Nghiên cứu bệnh tật thông qua mã gen.
Tạo ra cây trồng chứa vắc-xin, protein và các sản phẩm y dược khác (pharming).
Nhận diện và loại bỏ các gen gây dị ứng.

Quy trình tạo ra cà chua biến đổi gen kháng sâu bệnh, sử dụng kỹ thuật chèn gen đặc biệt.

Thực phẩm BDG được tạo ra như thế nào?

Hạt giống BDG chống sâu hại được tạo ra bằng cách kết hợp mã gen sản xuất độc tố từ vi khuẩn Bt (Bacillus thuringiensis). Độc tố này được sử dụng rộng rãi như thuốc trừ sâu thông thường và an toàn cho con người. Các hạt giống này tự sản xuất độc tố, giúp giảm lượng thuốc trừ sâu cần sử dụng, đặc biệt trong trường hợp sâu bệnh hại nhiều.

Tương tự, hạt giống BDG chống virus gây hại và chống cỏ dại cũng được tạo ra bằng cách sử dụng các mã gen khác nhau.

So sánh Thực phẩm thông thường và Thực phẩm BDG

Sự khác biệt nằm ở phương pháp chọn lọc và lai tạo giống.

Thực phẩm thông thường: Sử dụng các loại cây giống không biến đổi gen, nhưng vẫn có thể sử dụng thuốc trừ sâu và thuốc diệt cỏ. Trước khi có công nghệ BDG, nhiều loại sinh vật mới đã được tạo ra bằng các phương pháp truyền thống, mang lại cả những đặc tính tích cực và tiêu cực. Tuy nhiên, chính quyền địa phương thường không kiểm tra độ an toàn của các sản phẩm tạo ra bằng các phương pháp này.
Thực phẩm BDG: Hầu hết các chính quyền địa phương đều yêu cầu kiểm tra nghiêm ngặt tác động của sinh vật và thực phẩm BDG đối với sức khỏe con người và môi trường.

Quy trình kiểm tra độ an toàn của TPBDG tập trung vào:

Tác động trực tiếp lên sức khỏe (độc tố).
Khả năng gây ra phản ứng dị ứng.
Thành phần cụ thể có thể có tính dinh dưỡng hoặc độc tố.
Độ ổn định của gen được đưa vào sinh vật.
Ảnh hưởng dinh dưỡng liên quan đến việc biến đổi gen.
Bất kỳ tác động không mong muốn nào có thể xảy ra từ việc kết hợp gen.

3 Vấn đề chính liên quan đến Sức khỏe con người

Dị ứng: Tổ chức FAO và WHO đã xem xét các hoạt động kiểm tra thực phẩm BDG và cho đến nay, chưa có bằng chứng nào cho thấy TPBDG đang lưu hành trên thị trường gây ra dị ứng.
Di chuyển gen:
- Lo ngại: Gen từ TPBDG có thể chuyển sang tế bào cơ thể và gây ảnh hưởng đến sức khỏe.
- Điều này có thể xảy ra nếu người phát triển GMO sử dụng gen kháng kháng sinh. Tuy xác suất trao đổi gen rất nhỏ, WHO khuyến cáo không nên đưa gen kháng kháng sinh vào công nghệ trao đổi gen.
Lẫn hạt – Thụ phấn lẫn:
- Lo ngại: Gen từ cây BDG có thể phát tán sang ruộng thông thường hoặc vào tự nhiên. Việc trồng lẫn hạt giống thường và hạt giống BDG có thể gây ra tác động gián tiếp đến an toàn thực phẩm và an ninh lương thực.
- Thực tế, đôi khi có một lượng nhỏ sản phẩm BDG từ ruộng dành cho gia súc hoặc công nghiệp lẫn vào thực phẩm cho người. Một số quốc gia yêu cầu trồng tách biệt cây BDG và cây thông thường để hạn chế tối đa việc lẫn sản phẩm.

Minh họa sự khác biệt giữa phương pháp lai tạo giống truyền thống và công nghệ biến đổi gen hiện đại trong nông nghiệp.

Vậy, Thực phẩm BDG có an toàn không?

Các loại cây BDG phổ biến hiện nay ở Mỹ bao gồm: cỏ linh lăng (dùng làm thức ăn chăn nuôi), cây cải dầu (để sản xuất dầu ăn), ngô, bông, đu đủ, đậu nành, củ cải đường, bí ngòi và bí ngô mùa hè.

Việt Nam đã cho phép nuôi trồng, sản xuất và đưa ra thị trường các sản phẩm từ ngô và đậu nành BDG từ năm 2015. Tuy nhiên, trước đó, vào năm 2010, tại TP.HCM đã phát hiện hơn 36% thực phẩm rau quả trên thị trường là BDG, nhưng cả người bán lẫn người tiêu dùng đều không nhận thức được GMO là gì.

WHO khẳng định:

Các loại thực phẩm BDG đang có mặt trên thị trường toàn cầu đã trải qua nhiều kiểm tra an toàn và không có khả năng gây hại cho sức khỏe con người trong tương lai.

Tại các quốc gia trồng và nhập khẩu thực phẩm BDG, chưa ghi nhận trường hợp nào về tác động tiêu cực đến sức khỏe con người sau khi tiêu thụ TPBDG.

Vấn đề thụ phấn lẫn và ảnh hưởng đến an toàn thực phẩm

Việc thụ phấn lẫn có thể gây ô nhiễm các loài khác, dẫn đến lai tạo giữa cây trồng BDG và cây trồng không BDG, có khả năng thay đổi toàn bộ hệ sinh thái. Sự lẫn hạt này cũng có thể ảnh hưởng gián tiếp đến an toàn thực phẩm và an ninh lương thực nếu các loài lai ô nhiễm xâm nhập vào chuỗi thức ăn.

Hình ảnh minh họa một số loại cây trồng biến đổi gen phổ biến đang được canh tác tại Hoa Kỳ.

Kết luận

GMO và thực phẩm biến đổi gen là một chủ đề phức tạp, đòi hỏi sự hiểu biết sâu sắc và đánh giá khách quan. Bài viết này đã cung cấp một cái nhìn tổng quan về GMO, từ định nghĩa, lợi ích, quy trình sản xuất đến các vấn đề liên quan đến an toàn sức khỏe và môi trường. Hy vọng rằng, thông tin này sẽ giúp bạn đọc có cái nhìn rõ ràng hơn và đưa ra những quyết định sáng suốt trong việc lựa chọn thực phẩm.

Nguồn tham khảo: