Lý thuyết trò chơi là một phương pháp tiếp cận để thấu hiểu và phân tích hành vi hoặc các quyết định của cá nhân và tập thể trong các tình huống xung đột. Xuất phát từ nền tảng toán học ứng dụng, sau đó lan rộng sang kinh tế học, lý thuyết trò chơi dựa trên hai giả định cơ bản. Thứ nhất, mỗi cá nhân hoặc tập thể được xem là một người tham gia vào một “trò chơi”, với mục tiêu tối thượng là tối đa hóa lợi ích (ví dụ, giành chiến thắng hoặc giảm thiểu thiệt hại). Thứ hai, mọi hành động của con người đều chịu sự chi phối của lý trí. Điều này có nghĩa là, trước mỗi quyết định, cá nhân đều cố gắng cân nhắc kỹ lưỡng giữa lợi ích và thiệt hại mà quyết định đó có thể mang lại.
Bàn cờ tượng trưng cho các chiến lược và quyết định trong lý thuyết trò chơi.
Phân Loại Các Loại Trò Chơi
Việc phân loại các loại trò chơi thường dựa trên ba yếu tố chính: (i) số lượng người chơi tham gia, (ii) các chiến lược mà người chơi có thể lựa chọn, và (iii) cơ chế quyết định kết quả cuối cùng của trò chơi. Dựa trên ba tiêu chí này, có thể phân biệt ba loại trò chơi chính:
- Trò chơi hai người có tổng bằng không: Trong loại trò chơi này, lợi ích của một người chơi đồng nghĩa với thiệt hại của người chơi còn lại. Ví dụ điển hình là cờ vua hoặc các cuộc đấu giá kín.
- Trò chơi hai người với tổng khác không: Khác với trò chơi có tổng bằng không, loại trò chơi này mở ra khả năng cùng thắng cho cả hai bên tham gia. Lợi ích của một người chơi không nhất thiết phải đến từ thiệt hại của người chơi kia. Trên thực tế, cả hai đều có thể đạt được lợi ích tương đối. Ví dụ, hai công ty có thể hợp tác trong một dự án để cùng nhau tăng thị phần và lợi nhuận.
- Trò chơi nhiều người với tổng khác không: Đây là loại trò chơi phức tạp nhất, liên quan đến nhiều người chơi và khả năng hợp tác để đạt được lợi ích chung. Ví dụ điển hình là các hiệp định thương mại quốc tế, trong đó nhiều quốc gia cùng tham gia đàm phán để đạt được các thỏa thuận có lợi cho tất cả các bên.
Các Loại Chiến Lược
Trong quá trình tham gia trò chơi, người chơi có thể áp dụng nhiều loại chiến lược khác nhau. Tuy nhiên, có hai loại chiến lược chính cần được phân biệt:
- Chiến lược hoàn hảo: Đây là chiến lược tối ưu, đảm bảo mang lại lợi ích cao nhất cho người chơi, bất kể đối thủ phản ứng như thế nào. Nói cách khác, cho dù đối thủ có hành động ra sao, phần thắng vẫn thuộc về người chơi áp dụng chiến lược hoàn hảo. Trong thực tế, việc tìm ra một chiến lược hoàn hảo là vô cùng khó khăn, đặc biệt là trong các trò chơi phức tạp.
- Chiến lược thông minh: Thay vì tìm kiếm chiến thắng tuyệt đối, chiến lược thông minh tập trung vào việc giảm thiểu rủi ro cho người chơi. Mục tiêu của chiến lược này là giúp người chơi lựa chọn con đường an toàn nhất để đạt được mục tiêu, với mức độ rủi ro thấp nhất có thể. Ví dụ, một nhà đầu tư có thể áp dụng chiến lược đa dạng hóa danh mục đầu tư để giảm thiểu rủi ro khi thị trường biến động.
Tính Duy Lý trong Lý Thuyết Trò Chơi
Giả định quan trọng nhất của lý thuyết trò chơi là tính duy lý của mỗi cá nhân trong quá trình hành động. Cụ thể hơn, các nhà nghiên cứu phân biệt hai hình thức duy lý:
- Duy lý cá nhân: Theo đó, mỗi người tham gia trò chơi đều cố gắng tối đa hóa lợi ích của bản thân, mà không quan tâm đến việc liệu có một giải pháp “tất cả cùng thắng” (win-win situation) hay không. Trong trường hợp này, người chơi A sẽ làm mọi thứ để giành chiến thắng, hoặc ít nhất là ngăn chặn những người chơi khác (B, C, D) giành được lợi ích. Logic này được thể hiện rõ nhất trong trò chơi “Thế lưỡng nan của tù nhân”, một ví dụ điển hình về việc áp dụng lý thuyết trò chơi vào quan hệ quốc tế.
- Chủ nghĩa duy lý tập thể: Trái ngược với duy lý cá nhân, chủ nghĩa duy lý tập thể khuyến khích người chơi A không chỉ tìm kiếm lợi ích cho bản thân mà còn xem xét liệu có một giải pháp cùng thắng cho tất cả các bên (B, C, D) hay không. Theo đuổi một giải pháp đôi bên cùng có lợi không chỉ giúp A đảm bảo lợi ích mà còn giảm thiểu khả năng giải pháp của A bị các đối tác khác phản đối.
Hợp tác và tin tưởng là chìa khóa để vượt qua thế lưỡng nan trong các trò chơi tập thể.
Các học giả nghiên cứu quan hệ quốc tế đặc biệt quan tâm đến chủ nghĩa duy lý tập thể trong việc tìm hiểu lý do tại sao các quốc gia chấp nhận hợp tác với nhau. Trong các trò chơi có tổng khác không, các học giả thuộc trường phái chủ nghĩa tự do thể chế (hay còn gọi là chủ nghĩa tân tự do) cho rằng “chủ nghĩa duy lý tập thể” là một động lực quan trọng thúc đẩy các quốc gia tham gia vào các định chế khu vực và quốc tế. Các định chế này giúp giảm chi phí và tăng hiệu quả trong việc giải quyết các vấn đề chung, đồng thời tạo ra các khuôn khổ giúp hạn chế những hành động đơn phương gây phương hại đến lợi ích tập thể.
Ngoài ra, lý thuyết trò chơi còn được ứng dụng rộng rãi trong việc phân tích và quản trị xung đột. Việc dự đoán các lựa chọn của đối thủ giúp người chơi hoạch định các giải pháp đối phó phù hợp, cũng như tìm kiếm các phương thức hợp lý nhất để thúc đẩy hợp tác. Một trong những tác phẩm kinh điển của trường phái này là “Chiến lược của mâu thuẫn” (The Strategy of Conflict), xuất bản năm 1960 của Thomas Schelling, người từng đoạt giải Nobel Kinh tế năm 2005.
Những Phê Bình Dành Cho Lý Thuyết Trò Chơi
Mặc dù có nhiều ưu điểm về phương pháp và được đánh giá là một công cụ nghiên cứu hiệu quả, lý thuyết trò chơi cũng vấp phải không ít ý kiến phê bình. Một trong số đó là giả định cho rằng kết quả của chính trị quốc tế dựa trên logic của chủ nghĩa duy lý, trong đó động cơ của mỗi người đều tập trung vào lợi ích/thiệt hại của bản thân. Tuy nhiên, lịch sử và nhiều trường hợp thực tế cho thấy rằng kết quả cuối cùng thường phụ thuộc vào các yếu tố khác, thường được xem là những lý do “phi lý tính”, chẳng hạn như thành kiến, tự ái, thể diện quốc gia, hoặc nhận thức sai lệch về đối phương.
THẾ LƯỠNG NAN CỦA TÙ NHÂN
Trò chơi “Thế lưỡng nan của tù nhân” là một ví dụ kinh điển minh họa cho sự giằng xé giữa lợi ích cá nhân và lợi ích tập thể. Kịch bản của trò chơi có thể được tóm tắt như sau:
Hai nghi phạm bị bắt vì tàng trữ ma túy với số lượng nhỏ, mức án có thể là một năm tù giam. Cảnh sát nghi ngờ cả hai là những tên buôn ma túy thực thụ, nhưng không có đủ bằng chứng để kết tội họ. Nếu bị chứng minh là buôn ma túy, cả hai có thể phải đối mặt với mức án lên đến 25 năm tù giam.
Cảnh sát biết rằng chỉ cần một trong hai người khai báo chống lại người còn lại là đã đủ để kết tội người đó với tội danh buôn ma túy. Do đó, cảnh sát đưa ra một đề nghị: bất cứ ai cung cấp chứng cứ buộc tội người còn lại sẽ được tha bổng. Tuy nhiên, nếu cả hai cùng khai báo chống lại nhau, cả hai sẽ nhận mức án 10 năm tù. Cảnh sát đưa ra phương án này với mục đích giam giữ cả hai trong thời gian dài hơn, vì nếu không cả hai sẽ chỉ bị giam một năm và nhanh chóng ra tù để tiếp tục hoạt động buôn bán ma túy.
Sơ đồ ma trận thể hiện các lựa chọn và kết quả trong “Thế lưỡng nan của tù nhân”.
Cả hai nghi phạm bị giam giữ riêng biệt và không được phép liên lạc với nhau. Mỗi người đều phải đối mặt với một tình huống lưỡng nan:
- Nếu tố cáo người kia, người kia sẽ phải ngồi tù 25 năm còn mình sẽ được tự do.
- Nếu giữ im lặng, mình sẽ chỉ phải ngồi tù một năm (nếu người kia cũng giữ im lặng).
- Nhưng nếu người kia tố cáo mình thì sao? Nếu mình cũng tố cáo, cả hai sẽ phải ngồi tù 10 năm. Nhưng nếu mình im lặng, người kia sẽ được tự do còn mình phải ngồi tù 25 năm.
Mỗi tù nhân đều nghĩ: “Tốt hơn hết là mình nên tố cáo. Nếu người kia không tố cáo và mình cũng im lặng, thì cả hai ở tù 1 năm. Nhưng nếu nó tố cáo thì sao? Trong trường hợp đó nếu mình cũng tố cáo thì mình phải ngồi tù 10 năm, nhưng nếu mình im lặng thì nó tự do còn mình bóc lịch những 25 năm. Mình sẽ là kẻ giơ đầu chịu báng. Nếu mình giúp nó bằng cách giữ im lặng thì chắc gì nó lại không tố cáo mình?”
Đây là một ví dụ điển hình cho tình trạng tiến thoái lưỡng nan gây nên bởi các hành vi độc lập mang tính duy lý. Kết quả tốt nhất cho một bên là tố cáo bên còn lại và được tự do. Kết quả tốt thứ hai là cả hai cùng im lặng và hưởng án tù 1 năm. Kết quả tệ hơn là cả hai cùng tố cáo nhau và rồi lãnh án 10 năm tù. Nhưng tệ nhất vẫn là bị đâm sau lưng trong trường hợp giữ im lặng trong khi bên còn lại tố cáo, và sau đó kẻ giữ im lặng phải ngồi tù 25 năm.
Nếu mỗi bên lựa chọn giải pháp tốt nhất cho mình thì cả hai sẽ phải hứng chịu một kết quả xấu. Chọn phương án tốt nhất, tức là tự do, đồng nghĩa với một lựa chọn duy lý, song nếu cả hai đều đơn phương chọn phương án tốt nhất cho mình thì cả hai lại phải cùng gánh chịu một hậu quả xấu. Khi không có giao tiếp thì việc hợp tác trở nên khó khăn. Nếu có thể nói chuyện với nhau, hai bên có thể thoả thuận cùng giữ im lặng và sẽ cùng ngồi tù chỉ trong một năm.
Tuy nhiên, ngay cả khi có thể giao tiếp với nhau thì vẫn nảy sinh những vấn đề không dễ giải quyết: đó là lòng tin và mức độ đáng tin cậy. Trong câu chuyện lưỡng nan của người tù, mỗi nghi phạm có thể tự nhủ rằng: “Chúng ta đều là những tên buôn ma tuý. Ta đã chứng kiến cách làm ăn của hắn. Sau khi thoả thuận cùng im lặng, ta làm sao biết liệu hắn có phủi tay mà nói: “À ha, ta đã thuyết phục được hắn giữ im lặng. Giờ ta sẽ chọn cho mình giải pháp tốt nhất mà không sợ bị ngồi tù nữa.” Tương tự như vậy, trong chính trị quốc tế, thiếu trao đổi và lòng tin sẽ khiến các quốc gia phải tự lo cho an ninh của mình dù biết rằng nếu làm như vậy cuối cùng sẽ khiến an ninh chung của các quốc gia cùng suy yếu. Nói cách khác, một quốc gia có thể lên tiếng rằng: “Anh đừng có tăng cường vũ trang nhé, tôi cũng sẽ không tăng cường vũ trang và chúng ta sẽ cùng chung sống với nhau hạnh phúc mãi mãi.” Nhưng quốc gia còn lại sẽ phải tự hỏi liệu mình có dám tin những gì quốc gia đầu tiên nói hay không.
Kết Luận
Lý thuyết trò chơi là một công cụ mạnh mẽ để phân tích hành vi và quyết định trong các tình huống xung đột. Mặc dù có những hạn chế nhất định, lý thuyết này vẫn cung cấp những hiểu biết sâu sắc về cách các cá nhân và tổ chức tương tác với nhau trong một thế giới phức tạp và đầy biến động. Việc hiểu rõ các nguyên tắc cơ bản của lý thuyết trò chơi có thể giúp chúng ta đưa ra những quyết định sáng suốt hơn trong cả cuộc sống cá nhân và sự nghiệp.
Theo Joseph Nye, Understanding International Conflicts, trang 16-17
Nguồn: Đào Minh Hồng – Lê Hồng Hiệp (chủ biên), Sổ tay Thuật ngữ Quan hệ Quốc tế, (TPHCM: Khoa QHQT – Đại học KHXH&NV TPHCM, 2013).