Flamenco, hơn cả một dòng nhạc, là biểu tượng văn hóa sâu sắc của Tây Ban Nha. Nó là tiếng nói của tâm hồn, là sự đồng cảm, là cuộc sống được thể hiện qua âm nhạc và vũ điệu. Để thấu hiểu flamenco, cần phải cảm nhận được “duende” – một khái niệm khó diễn tả, mang ý nghĩa sức hút, phẩm giá, niềm kiêu hãnh, và sự huyền bí trong văn hóa Gypsy Tây Ban Nha.
Flamenco không chỉ đơn thuần là sản phẩm của Tây Ban Nha, mà là sự hòa quyện tinh tế của nhiều nền văn hóa: Gypsy, Moor (Ả Rập) và Do Thái. Sự giao thoa này, diễn ra trên những ngọn đồi Andalucia, đã tạo ra một dòng nhạc độc đáo, kết hợp những tinh túy của các nền văn hóa khác biệt với âm nhạc bản địa Andalucia. Flamenco ban đầu là những khúc ca bi ai của những người lao động nghèo khổ, những tù nhân, và những người Gypsy lang thang. Nó phản ánh chân thực thế giới cảm xúc của họ: sự hung dữ, bất cần, nhạy cảm, bị xua đuổi, áp bức, nghèo đói và buồn rầu.
Ba yếu tố cốt lõi tạo nên flamenco là cante (bài hát), baile (vũ điệu) và guitarra (phần đệm guitar). Các bài hát flamenco thường có những giai điệu cơ bản chung, nhưng sự khác biệt nằm ở tiếng đàn guitar, tiếng vỗ tay và tiếng gõ thùng đàn. Trước khi guitar xuất hiện, người Tây Ban Nha sử dụng đàn lute (luýt) của người Moor, một nhạc cụ có ảnh hưởng lớn đến guitar flamenco và guitar cổ điển. Đàn guitar flamenco truyền thống được làm từ gỗ cây bách Tây Ban Nha, nhẹ và nhỏ hơn guitar thường, với dây đàn được bố trí thấp để tăng tốc độ di chuyển tay trái. Ngày nay, guitar flamenco là sự kết hợp giữa truyền thống và hiện đại.
Vũ điệu flamenco rực lửa xuất hiện khoảng 100 năm trở lại đây, chịu ảnh hưởng từ ballet cổ điển, nhưng vẫn giữ được nét đặc trưng riêng. Những vũ công flamenco thực thụ lớn lên và được đào tạo trong môi trường flamenco, thành thạo việc sử dụng gót giày và di chuyển theo phong cách flamenco đặc trưng. Giá trị văn hóa của vũ điệu flamenco vượt xa những gì người ta thường nghĩ. Chỉ cần nhìn thoáng qua những lớp váy bồng bềnh, nghe tiếng guitar réo rắt cùng tiếng gõ nhịp chân, người ta đã liên tưởng ngay đến Tây Ban Nha.
Một buổi biểu diễn flamenco hoàn chỉnh bao gồm người hát (cantaor/cantaora), người chơi guitar và một hoặc hai người vỗ tay giữ nhịp. Các vũ công vừa nhảy múa vừa dậm gót xuống sàn làm nền cho ca khúc. Một trong những động tác cơ bản của vũ công nữ là cầm vạt váy lật qua lật lại trước ngực, phô diễn vẻ đẹp và sự quyến rũ. Flamenco có lẽ là dòng nhạc duy nhất trên thế giới sử dụng vũ điệu như một nhạc cụ. Nhịp vỗ tay rộn rã và tiếng bật ngón tay cũng góp phần lôi cuốn người nghe. Đôi khi, những tiếng thét phấn khích vang lên để tán thưởng hoặc khích lệ nghệ sĩ biểu diễn.
Flamenco thách thức mọi khuôn khổ. Nó không phải nhạc dân gian, cũng không phải âm nhạc tiền cổ điển. Nó là sự ngẫu hứng trên nền tảng quy củ, là truyền thống sống động, có khả năng phát triển và thay đổi. Flamenco Gypsy đặc trưng thường được biểu diễn trong các quán cafe, ngoài trời, hiếm khi xuất hiện trên sân khấu lớn. Hai phong cách cơ bản của flamenco là cante jondo (những bài hát nặng) và cante chico (những bài hát nhẹ). Cante jondo có tiết tấu chậm, nghiêm trang, nội dung về tình yêu tuyệt vọng, những người đấu bò bất hạnh, sự phản bội và cái chết. Nếu quen nghe cante chico, người nghe có thể nhầm cante jondo với tiếng than khóc từ ngàn xưa. Cante chico có nhịp điệu nhanh, nhẹ nhàng, sôi nổi và giai điệu phổ thông hơn.
Flamenco ngày xưa được truyền từ đời này sang đời khác theo kiểu thẩm thấu. Những nghệ sĩ flamenco thời đó không có ý thức về việc biểu diễn chuyên nghiệp. Họ chỉ đơn giản kế thừa và sử dụng flamenco như một phương tiện kiếm sống. Theo thời gian, các bài hát, kỹ thuật guitar và phong cách vũ đạo mới được chính thức hóa, sắp xếp thành hệ thống và có quy tắc. Đến đầu thế kỷ 19, flamenco mới rời khỏi hang động, quán bar rẻ tiền để đến với công chúng. Sự kết hợp với khiêu vũ dân gian và cổ điển đã mang lại thành công thương mại đầu tiên, một phần nhờ vào làn sóng du lịch châu Âu đổ vào Tây Ban Nha giữa thế kỷ 19.
Dưới chế độ độc tài Franco (1939-1975), flamenco đã trải qua một sự cải tiến đáng kể khi được tái cấu trúc và phổ biến dưới dạng một phiên bản hợp nhất. Đến thập niên 80, trước sự xâm lấn của văn hóa Anh, Mỹ, flamenco dần mai một. Tuy nhiên, sự xuất hiện của những nghệ sĩ tài năng như Paco De Lucía và Camaron De La Isla đã hồi sinh dòng nhạc này. Sự bùng nổ của công nghệ truyền thông đã đưa flamenco đến mọi sân khấu trên thế giới, nhưng bản chất flamenco vẫn là âm nhạc của sự riêng tư, thân mật. Người ta chỉ có thể cảm nhận được flamenco đích thực khi ở cùng một nhóm bạn nhỏ, tại miền Nam Tây Ban Nha vào lúc nửa đêm, chỉ có giọng hát, tiếng guitar và một thân hình lướt nhẹ dưới ánh trăng.
Paco De Lucía (mất ngày 25/2/2014) được coi là nghệ sĩ guitar flamenco nổi tiếng nhất thế giới, một phần vì ông chơi nhạc jazz rất hay. Nhưng dù thế nào, Paco vẫn là một nghệ sĩ flamenco tinh túy và giàu bản sắc, một nhà cải cách lớn của flamenco hiện đại. Với kỹ thuật siêu việt và óc sáng tạo, Paco đã để lại dấu ấn sâu sắc lên phong cách guitar flamenco thế hệ mới. Ông còn có khả năng kết hợp hoàn hảo với các ca sĩ và vũ công, mang lại những cảm xúc mãnh liệt chưa từng có cho các giai điệu flamenco quen thuộc, khiến người nghe sửng sốt.