Dạo gần đây, khi đọc lại quyển Lean Startup của Eric Ries, tôi tự hỏi: entrepreneurship thực sự là gì? Tại sao thuật ngữ này lại được quan tâm và sử dụng rộng rãi đến vậy, đặc biệt trong môi trường làm việc và cộng đồng xung quanh tôi? Vậy entrepreneurship là gì? Những người entrepreneur là ai? Và liệu có nên dịch gọn thành “tinh thần khởi nghiệp” trong tiếng Việt?
Bài viết này thể hiện quan điểm cá nhân, được viết ra một cách tự nhiên, nên có thể khác biệt so với suy nghĩ của nhiều người.
Theo tôi, entrepreneurship nên được dịch là “tinh thần làm chủ”, và những người entrepreneur là những người “làm chủ”. Làm chủ ở đây không chỉ giới hạn trong việc tạo dựng doanh nghiệp riêng hay xây dựng một đế chế để thay đổi thế giới. Nó còn bao gồm việc chủ động làm chủ cuộc đời, cuộc sống và môi trường xung quanh. Tôi không hoàn toàn đồng ý với cách dịch “khởi nghiệp”, vì nó giới hạn entrepreneurship trong một ý nghĩa duy nhất: tạo dựng sự nghiệp riêng.
Vậy, entrepreneur là ai? Theo tôi, đó là những người chủ động giải quyết vấn đề hoặc những khó khăn (frustration) của bản thân trước. Sau khi tìm ra giải pháp cho chính mình, họ chia sẻ giải pháp này với người khác, từ đó giải quyết một vấn đề lớn hơn trong xã hội. Vì vậy, entrepreneur trước hết là những người chủ động, làm chủ được vấn đề của mình.
Tôi nhớ một câu chuyện mình đọc năm 10 tuổi trong quyển “Cửa sổ tâm hồn” mẹ mua. Những dòng chữ được tìm thấy trên mộ một mục sư người Anh:
“Khi tôi còn trẻ, trí tưởng tượng của tôi không giới hạn. Tôi mơ ước thay đổi cả thế giới. Khi trưởng thành, tôi nhận ra thế giới không thay đổi. Tôi thu hẹp ước mơ, quyết định thay đổi đất nước. Nhưng đất nước cũng không dịch chuyển.
Khi lập gia đình, tôi cố gắng thay đổi gia đình và người thân. Nhưng họ không có ý tưởng gì về điều đó. Giờ đây, khi hấp hối, tôi nhận ra: chỉ khi tôi thay đổi bản thân, tôi mới thay đổi được gia đình. Từ sự cổ vũ của họ, tôi sẽ sống có ích hơn cho đất nước. Và ai biết được, có lẽ nhờ thế tôi sẽ thay đổi cả thế giới.”
Khái niệm entrepreneurship và entrepreneur đang được đánh giá quá cao (over-rated) và “mĩ miều” hơn mức cần thiết. Rất ít doanh nhân nổi tiếng thế giới, thậm chí Steve Jobs, tự nhận mình là entrepreneur, dù họ đã thực sự thay đổi thế giới. Việc sử dụng quá mức khiến nhiều người xem đó như một phong trào để thể hiện, đặc biệt là các bạn trẻ, dùng entrepreneurship làm lý do biện minh cho thất bại, từ bỏ trách nhiệm với trường lớp/công việc/gia đình…
Theo tôi, những đối tượng sau đây không phải là những người làm chủ (hay entrepreneur):
- Những bạn tự nhận là entrepreneur khi mới bắt đầu. Các bạn chưa xác định được mình là ai, mình muốn gì, vấn đề của mình là gì. Nếu chưa biết vấn đề của mình là gì, làm sao có thể giải quyết nó, chứ đừng nói đến thay đổi thế giới?
- Những bạn bỏ học hoặc không tập trung học ở đại học. Liệu bạn đã tìm ra giải pháp cho một vấn đề “nhức nhối” như Bill Gates chưa, hay chỉ vì muốn chạy theo đam mê mà không nghĩ đến ảnh hưởng đến tương lai?
- Những bạn bỏ việc vì không thích làm cho người khác, thích tự làm cho mình, nhưng bản thân cũng làm không tốt và chưa có đóng góp gì cho công ty. Đây thường là dấu hiệu của sự lười biếng.
- Những bạn không ngại thất bại nhưng chưa sẵn sàng chịu trách nhiệm cho những thất bại đó, để rồi làm phiền đến cha mẹ, người thân gánh vác trách nhiệm, cả về thời gian lẫn tiền bạc.
- Những bạn có thể đọc vanh vách các câu nói nổi tiếng của các nhà doanh nhân, nhưng chưa áp dụng trong cuộc sống hoặc kinh nghiệm sống còn hạn chế.
- Những bạn không chủ động hay làm chủ được những vấn đề cá nhân cơ bản như cân đối chi tiêu, giúp đỡ gia đình, cân bằng việc học và đam mê, hoặc trong công việc như làm việc nghiêm túc, hiệu quả, có đóng góp cải tiến.
Vậy, theo tôi, entrepreneur là ai?
- Tất cả các cô/chú/anh/chị tiểu thương tại chợ, cửa hàng, tiệm tạp hóa, gánh hàng rong… Vì họ làm chủ được việc nuôi sống bản thân và gia đình, quản lý việc kinh doanh, đóng góp cho cộng đồng và đất nước. Khi trò chuyện với họ, bạn sẽ nghe được những câu chuyện mưu sinh quý giá.
- Những bạn sinh viên từ tỉnh lẻ, hoàn cảnh khó khăn, nhưng cân bằng được giữa sinh hoạt, học tập và làm việc mà không phụ thuộc vào bố mẹ.
- Những nhân viên văn phòng có ý chí cầu tiến, sáng tạo và cải tiến cách làm việc, đóng góp cho sự phát triển của công ty.
- Và nhiều ví dụ khác mà tôi may mắn được gặp gỡ và trò chuyện.
Theo cách nghĩ này, có rất nhiều người là entrepreneur (và cũng nhiều người không phải). Tôi mong khái niệm này sẽ được hiểu đúng hơn, tránh suy nghĩ lệch lạc, đồng thời khích lệ tinh thần, phát hiện và nuôi dưỡng những mầm non entrepreneur. Đó là lý do tôi thích chiến dịch “Barbie Entrepreneur” của Mattel, khuyến khích tinh thần làm chủ của các bé gái từ nhỏ, thông qua những trò chơi như bán đồ hàng, làm sản phẩm sáng tạo từ đất sét, tự lập từ nhỏ…
Nếu được hỏi, liệu tôi có phải là một entrepreneur không? Câu trả lời là chưa. Vì tôi vẫn còn nhiều vấn đề và chưa tìm được giải pháp cho bản thân. Giờ tôi cần tập trung giải quyết vấn đề của mình và thay đổi bản thân trước, còn entrepreneurship, có lẽ phải chờ sau.