Vào ngày bầu cử Tổng thống Mỹ, người dân không trực tiếp bầu tổng thống mà bầu cho các Đại Cử Tri. Vậy hệ thống Cử Tri Đoàn hoạt động như thế nào và tại sao nó lại quan trọng?
Bài viết này sẽ cung cấp một cái nhìn tổng quan về hệ thống bầu cử độc đáo này, đi sâu vào cách thức hoạt động, lý do tồn tại và tầm quan trọng của các tiểu bang chiến trường.
Mục Lục
Hệ Thống Bầu Cử Đại Cử Tri Đoàn
Khác với nhiều hệ thống bầu cử trên thế giới, nơi ứng cử viên có nhiều phiếu phổ thông nhất sẽ thắng cử, bầu cử Tổng thống Hoa Kỳ sử dụng hệ thống Cử Tri Đoàn (Electoral College). Trong hệ thống này, các Đại Cử Tri là người trực tiếp bỏ phiếu để quyết định ai sẽ trở thành Tổng thống, thay vì chỉ dựa vào số phiếu phổ thông. Điều này có nghĩa là các Đại Cử Tri đại diện cho người dân đã bầu chọn họ để bầu Tổng Thống.
Số lượng đại cử tri của mỗi tiểu bang phụ thuộc vào dân số và được cập nhật sau mỗi cuộc điều tra dân số.
Hệ thống Cử Tri Đoàn có thể được hiểu là sự kết hợp giữa bầu cử phổ thông và bầu cử Quốc hội. Nó giống bầu cử phổ thông vì vẫn dựa trên số lượng phiếu bầu phổ thông của người dân. Đại Cử Tri của mỗi tiểu bang được chọn dựa trên kết quả bầu cử phổ thông của tiểu bang đó. Tuy nhiên, trong lịch sử 58 cuộc bầu cử Tổng thống Mỹ, đã có 5 lần người đắc cử có số phiếu phổ thông ít hơn, vào các năm 1824, 1876, 1888, 2000 và 2016. Điển hình là trường hợp năm 2016 khi Tổng thống Donald Trump đắc cử và năm 2000 với George Bush.
Hệ thống bầu cử này cũng giống với bầu cử Quốc hội ở chỗ số lượng Đại Cử Tri của một tiểu bang bằng số lượng nghị sĩ quốc hội của tiểu bang đó. Tức là bằng tổng số lượng của Thượng Nghị Sỹ (luôn là 2) và số lượng Hạ Nghị Sĩ (Dân biểu) của bang đó. Trên toàn quốc, con số này là tổng số nghị sĩ của Thượng Viện và Hạ Viện, cộng thêm đại diện của Washington DC. Đại cử tri của từng tiểu bang sẽ đại diện cho cử tri của các tiểu bang đó để bầu Tổng Thống.
Cần lưu ý rằng Đại Cử Tri không nhất thiết phải là thành viên Quốc Hội hoặc nắm giữ chức vụ nào trong chính phủ liên bang.
Mỗi tiểu bang ở Hoa Kỳ có 2 Thượng Nghị Sĩ, bất kể dân số nhiều hay ít. Ví dụ, California, tiểu bang có dân số lớn nhất, có 2 đại diện tại Thượng Viện; trong khi Wyoming, tiểu bang có dân số ít, cũng có 2 đại diện. Số lượng Hạ Nghị Sĩ của mỗi tiểu bang được quyết định dựa trên dân số của tiểu bang đó, do đó, các tiểu bang có dân số thấp có ít Hạ Nghị Sĩ hơn và ngược lại.
California là tiểu bang có số lượng dân biểu nhiều nhất với 53 dân biểu do dân số lớn nhất Hoa Kỳ. Vì vậy, số lượng Đại cử tri của California là tổng của số Đại cử tri đại diện cho Thượng nghị sĩ (2) và Đại cử tri đại diện cho Hạ nghị sĩ (53), tổng cộng là 55. Đây là tiểu bang có số lượng Đại cử tri nhiều nhất của Hoa Kỳ.
Quốc hội Hoa Kỳ đóng vai trò quan trọng trong hệ thống chính trị và bầu cử của đất nước.
Công thức tính tổng số phiếu Đại cử tri của toàn Hoa Kỳ là: số lượng Thượng nghị sĩ (100) + số lượng Hạ nghị sĩ (435) + đại diện của Washington DC (3) = 538.
Để đắc cử tổng thống, ứng cử viên cần giành được ít nhất 270 phiếu Đại cử tri (hơn một nửa tổng số phiếu).
Lý Do Cho Hệ Thống Đại Cử Tri
Các nhà lập quốc của Hoa Kỳ (Founding Fathers) đã có nhiều lý do để thiết kế hệ thống bầu cử này. James Madison, Tổng Thống thứ 4 của Hoa Kỳ và là một trong những người viết Hiến Pháp Hoa Kỳ, giải thích rằng đa số không phải lúc nào cũng đúng, và bầu cử cần dựa vào các cử tri có năng lực phân tích và phán đoán ở khâu cuối cùng là trực tiếp bầu Tổng Thống.
Nếu theo hệ thống phiếu phổ thông, các ứng cử viên sẽ tập trung vào các tiểu bang có dân số lớn, nơi tập trung các đô thị và khu công nghiệp lớn, khiến các tiểu bang nhỏ và vùng nông thôn ít được quan tâm. Ví dụ, các ứng cử viên sẽ nhắm vào các tiểu bang lớn như California, Texas mà bỏ qua các tiểu bang nhỏ như Montana, Wyoming.
Do đó, bầu cử theo phiếu Đại cử tri bảo vệ các tiểu bang nhỏ và vùng nông thôn. Vì các tiểu bang nhỏ cũng có số lượng phiếu đại cử tri nhất định, các ứng cử viên tổng thống phải quan tâm và có các cam kết khi tranh cử với các tiểu bang này. Số phiếu đại cử tri ít nhất mà một tiểu bang có là 3 phiếu.
Khi các tiểu bang lớn không còn là trọng tâm ưu tiên, sẽ có sự giảm tải cho các vấn đề và mối quan tâm ở các tiểu bang này, vốn không hẳn là vấn đề của toàn bộ quốc gia.
James Madison, một trong những “Founding Fathers” của Hoa Kỳ, đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành hệ thống chính trị và bầu cử của quốc gia.
Vậy, nếu bầu cử theo phiếu Đại cử tri, thì phiếu phổ thông có quan trọng không? Câu trả lời là phiếu phổ thông vẫn rất quan trọng vì Đại cử tri được bầu dựa trên số phiếu phổ thông.
Tiểu Bang Chiến Trường và Tầm Quan Trọng
Trong hệ thống Cử tri Đoàn, ở hầu hết các tiểu bang (48 tiểu bang và đặc khu Washington), kết quả bầu cử Đại cử tri của bang đó được tính trên cơ sở “được ăn cả, ngã về không”. Điều này có nghĩa là ứng cử viên của đảng nào giành được nhiều số phiếu phổ thông nhất của tiểu bang sẽ giành được toàn bộ số phiếu đại cử tri của tiểu bang đó, ngược lại, ứng cử viên kia (ít phiếu bầu phổ thông hơn) sẽ không nhận được bất kỳ phiếu đại cử tri nào.
Thắng cuộc sít sao hay thắng cuộc vang dội đều sẽ giành được hết số phiếu Đại cử tri của tiểu bang đó.
Ví dụ, tiểu bang Texas có 38 phiếu đại cử tri. Nếu ứng cử viên tổng thống đảng Cộng Hòa thắng tiểu bang này với tỷ lệ số phiếu phổ thông là 55% so với 45% của đảng Dân chủ, thì toàn bộ số phiếu Đại cử tri của tiểu bang này sẽ thuộc về đảng Cộng Hòa. Đảng Dân Chủ sẽ không nhận được phiếu nào, dù có đến 45% cử tri của tiểu bang bầu cho họ.
Cơ chế “được ăn cả, ngã về không” dần hình thành hệ thống 2 đảng. Khi mới lập quốc, hệ thống chính trị Hoa Kỳ chia theo 2 phe, phe ủng hộ thể chế Liên Bang (the Federalists) và phe phản đối (anti-Federalists). Dần dần, nước Mỹ hình thành hệ thống chính trị 2 đảng chính, gồm đảng Cộng Hòa và đảng Dân Chủ.
Cơ chế chính trị 2 đảng tạo ra các tiểu bang có kết quả bầu cử sít sao, do tỷ lệ cử tri ủng hộ của 2 đảng trong một tiểu bang là gần như tương đương hoặc không có sự chênh lệch lớn. Đặc biệt là khối cử tri độc lập không theo một đảng phái chính trị nào. Những tiểu bang này được gọi là tiểu bang “dao động” (Swing states) hay tiểu bang Chiến Trường (Battleground states).
Các tiểu bang chiến trường thường xuyên thay đổi và là mục tiêu tranh giành của cả hai đảng lớn.
Đặc điểm của các tiểu bang chiến trường là chúng không nghiêng về bất kỳ đảng phái nào qua các cuộc bầu cử.
Những tiểu bang này là mục tiêu của các chiến dịch tranh cử từ cả 2 đảng chính. Đây là lý do tại sao một nhóm các tiểu bang thường xuyên nhận được nhiều quảng cáo và các hoạt động tranh cử của các ứng cử viên 2 đảng. Tiểu bang Chiến Trường có thể thay đổi trong một số chu kỳ bầu cử và có thể được phản ánh trong cuộc điều tra tổng thể, về nhân khẩu học và sự thu hút của người được đề cử.
Ngược lại, những tiểu bang thường xuyên trung thành bỏ phiếu cho một đảng duy nhất được gọi là những tiểu bang tin cậy, vì người ta thường cho rằng ứng cử viên có đủ số lượng cử tri ủng hộ vững chắc tại tiểu bang đó. Sự ủng hộ của những tiểu bang này cho một đảng duy nhất thường được duy trì qua nhiều năm vì cơ sở cử tri nhất định. Nếu có thay đổi thì thường phải qua nhiều năm, do sự thay đổi về nhân khẩu học không xảy ra một sớm một chiều.
Ví dụ, California, New York và vùng New England là các tiểu bang trung thành với đảng Dân Chủ qua nhiều năm. Còn các tiểu bang thuộc vùng Đại bình nguyên Bắc Mỹ như Idaho, Wyoming, Montana, Utah… hay các tiểu bang vùng khu vực miền nam nước Mỹ như Alabama, Georgia, Mississippi, Louisiana… là các tiểu bang trung thành với đảng Cộng Hòa.
Do đó, trong các cuộc vận động bầu cử, các ứng cử viên tổng thống sẽ ít dành thời gian và nguồn lực cho những tiểu bang trung thành, họ sẽ tập trung vào các tiểu bang Chiến trường, nơi có thể thay đổi cục diện kết quả của cuộc bầu cử. Nếu có vận động cũng chỉ là hình thức. Tuy nhiên, bài học năm 2016 với ứng cử viên Hillary Clinton là bà đã coi nhẹ tiểu bang Wisconsin, vốn là tiểu bang trung thành với đảng Dân Chủ trong gần 3 thập kỷ qua, và ít dành thời gian vận động tranh cử tại tiểu bang này. Kết quả, ứng cử viên của đảng Cộng Hòa lúc đó là Donald Trump đã thắng cử ở Wisconsin.
Do tiểu bang chiến trường có tỷ lệ ủng hộ 2 đảng sít sao và nếu thắng tại tiểu bang đó thì ứng cử viên sẽ được toàn bộ số phiếu đại cử tri của tiểu bang, nên cục diện bầu cử của tiểu bang đó có thể xoay chuyển kết quả của cả cuộc bầu cử.
Trong năm 2020, theo các chuyên gia, bầu cử Mỹ chỉ xoay quanh 12 tiểu bang chiến trường.
Theo trang web phân tích chính trị FiveThirtyEight, trong cuộc bầu cử tổng thống năm 2020, các tiểu bang sau đây được tính là tiểu bang chiến trường: Arizona, Georgia, Florida, Iowa, Michigan, Minnesota, Nevada, New Hampshire, North Carolina, Ohio, Pennsylvania, Texas, và Wisconsin.
Florida có thể coi là tiểu bang Chiến trường quan trọng nhất. Lý do là Florida có số phiếu đại cử tri nhiều thứ 3 trong tổng 50 tiểu bang bầu cử của Hoa Kỳ với 29 phiếu, chỉ đứng sau California (55 phiếu) và Texas (38 phiếu). Để thắng cử, ứng cử viên tổng thống phải đạt số phiếu đại cử tri ít nhất là 270, bởi vậy, với số phiếu đại cử tri là 29, Florida đóng vai trò quan trọng trong việc quyết định kết quả bầu cử. Florida đã có lần 2 lần quyết định kết quả bầu cử tổng thống Hoa Kỳ, vào năm 1876 và năm 2000. Đặc biệt vào năm 2000, ứng cử viên đảng Cộng Hòa George Bush (con) đã thắng ứng cử viên đảng Dân Chủ Al Gore với số phiếu cách biệt chỉ là 537 phiếu phổ thông.
Từ năm 1964 đến nay, ứng cử viên đắc cử tổng thống đều thắng ở Florida, ngoại trừ một trường hợp vào năm 1992 khi Florida nghiêng về ứng cử viên đảng Cộng Hòa George Bush (cha) nhưng ông lại thua Bill Clinton vào năm đó.
Pennsylvania có 20 phiếu đại cử tri, xếp thứ 5 trong những tiểu bang có nhiều phiếu đại cử tri nhất.
Tuy nhiên, do có sự chuyển dịch về dân số, nên số phiếu đại cử tri của Pennsylvania đã giảm dần trong 100 năm qua. Vào các năm đầu của thế kỷ 20, tiểu bang này có đến 38 số phiếu đại cử tri (chỉ đứng sau New York vào thời gian đó). Năm 2016, Tổng thống Donald Trump thắng cử chỉ cách biệt 0,7% số phiếu phổ thông trước ứng cử viên Dân chủ Hillary Clinton tại tiểu bang này.
Theo các chuyên gia, tiểu bang Pennsylvania đóng vai trò quan trọng nhất trong cuộc bầu cử năm nay.
Từ sau Thế chiến Thứ hai đến nay, chỉ trừ duy nhất một lần vào năm 1960, khi tiểu bang Ohio bầu cho ứng cử viên đảng Cộng Hòa Richard Nixon, nhưng cuối cùng ông Nixon lại thất cử trước ứng cử viên đảng Dân Chủ John F. Kennedy, còn lại toàn bộ những cuộc bầu cử khác, ứng cử viên tổng thống đắc cử đều phải thắng ở Ohio.
Riêng đối với đảng Cộng Hòa, chưa có ứng cử viên đảng Cộng Hòa nào trúng cử mà không thắng tại Ohio.
Năm 2016, Tổng Thống Donald Trump thắng cách biệt tới 8 điểm trước bà Hillary Clinton tại tiểu bang này. Năm 2020, ông Trump vẫn có lợi thế lớn tại Ohio, và do sự cách biệt phiếu khá lớn nên nhiều nhà phân tích chính trị không tính Ohio là tiểu bang “dao động” trong cuộc đua năm nay.
Kết Luận
Hệ thống Đại Cử Tri là một nét đặc trưng của nền dân chủ Hoa Kỳ, với những ưu điểm và hạn chế riêng. Việc hiểu rõ hệ thống này giúp cử tri và công chúng có cái nhìn sâu sắc hơn về quy trình bầu cử Tổng thống và tầm quan trọng của việc tham gia vào quá trình dân chủ. Dù gây tranh cãi, hệ thống này vẫn tiếp tục định hình chính trị Hoa Kỳ và ảnh hưởng đến kết quả của các cuộc bầu cử tổng thống.