Đồng dao, những vần thơ ca truyền miệng của trẻ em Việt Nam xưa, là một phần ký ức không thể thiếu của nhiều thế hệ. Bao gồm các bài hát, câu hát, lời trong trò chơi và cả những khúc hát ru ngọt ngào, đồng dao mang đến một thế giới tuổi thơ đầy màu sắc.
(GD&TĐ) – Đồng dao là kho tàng văn hóa dân gian vô giá, được trao truyền qua bao thế hệ trẻ em Việt Nam. Với nhiều hình thức biểu đạt như bài hát, câu hát, lời trong các trò chơi, và cả những khúc hát ru, đồng dao không chỉ là phương tiện giải trí mà còn là công cụ giáo dục hiệu quả. Dù chỉ tồn tại bằng hình thức truyền miệng, đồng dao và các trò chơi dân gian đã bồi đắp đời sống tinh thần phong phú cho trẻ thơ, mang đến những cảm xúc vui tươi, hồn nhiên, trong sáng, đồng thời tạo nên một môi trường học tập cộng đồng đầy tính tương tác.
Nhạc điệu của đồng dao thường đơn giản, chủ yếu dựa trên tiết tấu của lời thơ. Nhiều bài thơ ngắn có cấu trúc vòng lặp, câu đầu và câu cuối nối tiếp nhau, tạo điều kiện cho trẻ em hát mãi không chán.
Ví dụ:
“Tu hú là chú Bồ các
Bồ các là bác chim Di
Chim Di là dì sáo sậu
Sáo sậu là cậu sáo đen
Sáo đen là em tu hú…”
Hay:
“Bí ngô là cô đậu nành
Đậu nành là anh dưa chuột
Dưa chuột cậu ruột dưa gang
Dưa gang cùng hàng dưa hấu
Dưa hấu là cậu bí ngô
Bí ngô …”.
Hát ru – Nguồn cội của tình yêu thương: Ông bà ta từ xa xưa đã thấu hiểu, giáo dục trẻ em bằng tình cảm là con đường hiệu quả nhất. Tình mẹ con thấm đẫm qua những lời ru ầu ơ:
“Cục ta cục tác
Diều hâu hung ác
Gà con ở đâu
Về mau mẹ ủ
Mẹ con đông đủ
Chẳng sợ diều hâu”.
Hình ảnh gà mẹ ủ ấm gà con, thể hiện sự che chở và tình mẫu tử thiêng liêng trong đồng dao
Các chị lớn thường bế em, trưa hè võng đưa kẽo kẹt, tối đến em nằm trên chõng tre giữa sân hóng mát, chị hát ru em vào giấc ngủ. Những câu hát thường bắt đầu bằng “Cái ngủ mày ngủ cho ngoan”, hay “Cái ngủ mày ngủ cho lâu”, hoặc “Bồng bồng mà nấu canh tôm”… Có khi chưa có em bé, các em bế búp bê, cái gối, cuộn vải… cũng à ơi hát ru, tự chơi với mình.
Những bài hát ru êm ả, trải dài theo thể lục bát. Các em nghe mẹ, nghe bà hát mà thuộc lòng:
“Ru em em hãy nín đi
Kẻo mà mẹ đánh em thì chị đau
Ru em em ngủ đi nào
Chị ra đánh suốt chị vào quay tơ”.
Hoặc dỗ em ngồi lên đùi, lên đầu gối, cầm hai tay em đẩy ra kéo vào như động tác cưa xẻ, hát:
“Kéo cưa lừa xẻ
Ông thợ nào khỏe
Thì ăn cơm vua
Ông thợ nào thua
Về bú tí mẹ”.
Hát gọi – Gửi gắm tâm hồn vào thiên nhiên: Đây là lời hát của các em trò chuyện với thế giới tự nhiên, với mưa, nắng, gió, chim, ốc, lá, hoa, bê, nghé… Các em hòa mình vào thiên nhiên trong tình bạn bè. Mỗi vật, mỗi cảnh tự nhiên đều trở thành đồ chơi, trò chơi. Loại bài hát này mang phong vị nguyên sơ, chất phác.
Bắt được cào cào, các em giữ chặt hai đầu càng cho nó nhún nhảy, xập xòe mở cánh:
“Cào cào giã gạo tao xem
Đến mai tao may áo đỏ áo xanh cho cào
Cào cào giã gạo cho nhanh
Đến mai tao may áo đỏ áo xanh cho cào”.
Khúc đồng dao “Nu na nu nống” không chỉ là trò chơi vui nhộn, rèn luyện phản xạ, vận động, mà còn là bài hát đồng dao có giai điệu trong sáng, vui tươi, lời ca giản dị, đầy hình ảnh thân thương, cùng bài học giáo dục đạo đức được trẻ ghi nhớ tự nhiên, không hề gượng ép. Hai ba em ngồi xúm vào nhau, duỗi chân ra. Một em đập nhẹ vào chân từng người, mỗi cái đập hát một câu:
“Nu na nu nống
Cái Bống nằm trong
Con Ong nằm ngoài
Củ khoai chấm mật
Bà ngồi bà khóc
Con cóc nhảy ra
Con gà ú ụ
Bà mụ thổi xôi
Bà tôi nấu chè
Tò he cống dụt…”.
Đến chữ “dụt” trúng vào chân ai, em đó phải đứng lên nhảy lò cò một vòng quanh các bạn rồi ngồi chơi tiếp.
Hay trò chơi-đồng dao “Thả đỉa ba ba” là trò chơi hào hứng với trẻ, khi vừa được hát, đi, vừa chạy theo nhịp điệu thong thả, linh hoạt. Trò chơi đơn giản nhưng phù hợp, đáp ứng nhu cầu vận động của lứa tuổi:
“Thả đỉa ba ba
Chớ bắt đàn bà
Phải tội đàn ông
Cơm trắng như bông
Gạo tiền như nước
Đổ mắm đổ muối
Đổ chuối, hạt tiêu
Đổ niêu nước chè
Đổ phải nhà nào
Nhà ấy phải chịu
Một trăm quan tiền
Thiên niên củ khoẳm…”.
Không chỉ cung cấp kiến thức tự nhiên, đồng dao còn là kho kiến thức xã hội về hội hè, đình đám, trong họ ngoài làng, về đồ ăn, thức uống: “Những nồi cơm nếp, những tệp bánh chưng, mứt bí, mứt gừng, mứt chanh, mứt khế…”. Các em được chuẩn bị từ tuổi hoa niên kiến thức về nghề nghiệp trong xã hội sau này: “Ông thầy có sách, thợ ngạnh có dao, thợ rèn có búa…” hay “Ai cày ruộng nuôi trâu, ai trồng dâu nuôi tằm, ai hay nằm nhịn đói”. Thậm chí, bé gái được đồng dao trang bị kiến thức nữ công gia chánh đặc biệt: “Bắt được cua bấy đem về nấu canh, băm tỏi băm hành, xương sông lá lốt”, hay “Canh ốc thì ngọt, canh bứa thì chua”…
Học văn hóa cơ bản qua đồng dao kiểu “học mà chơi, chơi mà học” là cách giáo dục ý nghĩa. Tuy không dạy chữ, các em vẫn đếm, tính nhẩm, cộng trừ từ “chuyền một” đến “chuyền mười”, từ “năm lên sáu” hay “bốn lên bảy” trong trò “chơi chuyền”. Trò “ô ăn quan” dạy trẻ tính nhẩm về chia, trừ, quan sát chiều xuôi, ngược để động não tự lực và kích thích tính chiến thắng tiềm ẩn.
Trò chơi-đồng dao còn giáo dục thể lực ở trẻ. Qua trò chơi, các em được rèn luyện mắt, chân, tay, thính giác, khứu giác…
Sau cùng, trò chơi-đồng dao như chất keo kết nối tình bạn trong sáng, ngây thơ giữa lũ trẻ, điều khó tìm thấy trong các trò chơi hiện đại ngày nay.
Kho tàng đồng dao và trò chơi trẻ em Việt Nam là những hình thức giáo dục hiệu quả. Tiếc rằng, cuộc sống hiện đại khiến nó dần mai một. Chúng ta hiếm gặp hình ảnh các em tụm năm tụm ba chơi “Dung dăng dung dẻ”, “Rồng rắn lên mây”, “Bịt mắt bắt dê”… vào những đêm trăng sáng. Đã đến lúc các nhà giáo dục nên vào cuộc để duy trì sức sống của đồng dao trong không gian văn hóa đương đại.
Ngọc Bảo Anh