Trong hệ thống các tổ chức của một quốc gia, đơn vị sự nghiệp công lập (ĐVSNCL) đóng vai trò then chốt trong việc thúc đẩy sự phát triển kinh tế – xã hội và cung cấp các dịch vụ công thiết yếu cho người dân. Vậy, ĐVSNCL là gì? Hãy cùng tìm hiểu chi tiết về khái niệm, đặc điểm và vai trò của loại hình đơn vị này.
Mục Lục
1. Đơn Vị Sự Nghiệp Công Lập: Định Nghĩa và Vai Trò
Đơn vị sự nghiệp công lập giữ một vị trí quan trọng trong việc cung cấp các dịch vụ công thiết yếu, phục vụ nhu cầu của người dân trong nhiều lĩnh vực quan trọng của đời sống xã hội.
1.1. Khái Niệm Đơn Vị Sự Nghiệp Công Lập:
Đơn vị sự nghiệp công lập là tổ chức do cơ quan nhà nước có thẩm quyền, tổ chức chính trị hoặc tổ chức chính trị – xã hội thành lập theo quy định của pháp luật. ĐVSNCL có tư cách pháp nhân, thực hiện chức năng cung cấp dịch vụ công và phục vụ quản lý nhà nước trong các lĩnh vực như:
- Giáo dục và đào tạo
- Y tế
- Nghiên cứu khoa học
- Văn hóa
- Thể dục thể thao
- Du lịch
- Lao động – Thương binh và Xã hội
- Thông tin truyền thông
- Các lĩnh vực sự nghiệp khác theo quy định pháp luật.
Có hai loại hình ĐVSNCL chính:
- Đơn vị sự nghiệp công lập tự chủ: Được giao quyền tự chủ hoàn toàn về thực hiện nhiệm vụ, tài chính, tổ chức bộ máy và nhân sự.
- Đơn vị sự nghiệp công lập chưa tự chủ: Chưa được giao quyền tự chủ hoàn toàn về các mặt trên.
Các viện nghiên cứu, trường học, bệnh viện công lập… là những ví dụ điển hình của ĐVSNCL, trực thuộc các cơ quan nhà nước có thẩm quyền. Về vị trí pháp lý, ĐVSNCL có thể thuộc:
- Bộ, cơ quan ngang Bộ
- Tổng cục, Cục
- Ủy ban nhân dân cấp tỉnh
- Cơ quan chuyên môn của Ủy ban nhân dân cấp tỉnh
- Ủy ban nhân dân cấp huyện
Xem thêm: Cơ sở hoạt động sự nghiệp là gì? Đầu tư xây dựng cơ sở hoạt động sự nghiệp
ĐVSNCL thuộc Bộ, cơ quan ngang Bộ bao gồm các đơn vị được quy định tại nghị định về chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và cơ cấu tổ chức của từng Bộ, cơ quan ngang Bộ, như:
- Các đơn vị nghiên cứu chiến lược, chính sách về ngành, lĩnh vực
- Báo, tạp chí
- Trung tâm thông tin hoặc tin học
- Trường hoặc trung tâm đào tạo, bồi dưỡng cán bộ, công chức, viên chức; học viện
- Các đơn vị sự nghiệp công lập trong danh sách ban hành kèm theo quyết định của Thủ tướng Chính phủ.
1.2. Đặc Điểm Nổi Bật Của Đơn Vị Sự Nghiệp Công Lập:
ĐVSNCL mang những đặc điểm riêng biệt so với các loại hình tổ chức khác:
- Thuộc cơ quan nhà nước: ĐVSNCL trực thuộc cơ quan nhà nước, tổ chức chính trị, hoặc tổ chức chính trị – xã hội, chủ yếu là cơ quan nhà nước.
- Đầu tư và xây dựng bởi nhà nước: Nhà nước đầu tư và xây dựng ĐVSNCL để vận hành, đồng thời hỗ trợ ngân sách ở các mức độ khác nhau tùy theo loại hình đơn vị.
- Cung cấp dịch vụ công: Mục đích chính là cung cấp dịch vụ sự nghiệp công trong các lĩnh vực mà nhà nước chịu trách nhiệm hoặc khu vực phi nhà nước không có khả năng hoặc không quan tâm đầu tư.
- Cơ chế hoạt động đổi mới: Cơ chế hoạt động ngày càng được đổi mới theo hướng tự chủ và hạch toán độc lập.
- Cơ chế thủ trưởng: Hoạt động theo cơ chế thủ trưởng, đồng thời có các quy định về thành lập Hội đồng quản lý để đảm bảo nguyên tắc tập trung dân chủ, tránh lạm quyền và phòng chống tham nhũng.
- Nhân sự: Nhân sự chủ yếu được tuyển dụng theo vị trí việc làm, theo hợp đồng và được quản lý như viên chức, trong khi người đứng đầu ĐVSNCL là công chức.
Theo Nghị định số 16/2015/NĐ-CP của Chính phủ, ĐVSNCL được chia thành 4 loại dựa trên mức độ tự chủ tài chính:
- Đơn vị tự bảo đảm chi thường xuyên và chi đầu tư
- Đơn vị tự bảo đảm chi thường xuyên
- Đơn vị tự bảo đảm một phần chi thường xuyên
- Đơn vị được Nhà nước bảo đảm chi thường xuyên.
Xem thêm: Trợ cấp thôi việc với người công tác tại đơn vị sự nghiệp công lập?
1.3. Phân Biệt Với Đơn Vị Ngoài Sự Nghiệp Công Lập:
Để hiểu rõ hơn về ĐVSNCL, cần phân biệt nó với đơn vị ngoài sự nghiệp công lập:
| Đặc điểm | Đơn vị sự nghiệp công lập | Đơn vị ngoài sự nghiệp công lập |
|---|---|---|
| Chủ sở hữu | Nhà nước | Tổ chức xã hội, doanh nghiệp, cá nhân hoặc liên doanh với nước ngoài |
| Nguồn vốn | Ngân sách nhà nước (hỗ trợ ở các mức độ khác nhau) | Vốn tự có, vốn vay, vốn đầu tư |
| Mục tiêu chính | Cung cấp dịch vụ công phục vụ lợi ích xã hội | Tạo lợi nhuận (bên cạnh cung cấp dịch vụ) |
| Cơ chế hoạt động | Cơ chế quản lý nhà nước, có sự điều chỉnh theo hướng tự chủ | Hoạt động theo mô hình doanh nghiệp |
| Tuyển dụng | Theo vị trí việc làm, hợp đồng, quản lý như viên chức | Theo quy định của pháp luật lao động |
| Ví dụ | Bệnh viện công, trường học công lập, viện nghiên cứu nhà nước | Bệnh viện tư, trường học tư thục, trung tâm ngoại ngữ tư nhân |
Đơn vị sự nghiệp ngoài công lập được thành lập bởi các tổ chức xã hội, doanh nghiệp, cá nhân hoặc liên doanh, hoạt động theo mô hình doanh nghiệp và tuyển dụng, quản lý lao động theo quan hệ lao động. Người làm việc trong các đơn vị này thường không hưởng lương từ ngân sách nhà nước.
Sự khác biệt về chủ sở hữu, nguồn vốn, mục tiêu và cơ chế hoạt động dẫn đến sự khác biệt trong cơ chế tuyển dụng, quản lý và chế độ chính sách đối với người lao động giữa hai loại hình đơn vị này.
2. Đơn Vị Sự Nghiệp Công Lập Tiếng Anh Là Gì?
Trong tiếng Anh, đơn vị sự nghiệp công lập được gọi là Public Sector Unit.
Xem thêm: Quy định về thu nhập tăng thêm đối với đơn vị sự nghiệp công lập
3. Thành Lập, Tổ Chức Lại và Giải Thể Đơn Vị Sự Nghiệp Công Lập:
Việc thành lập, tổ chức lại và giải thể ĐVSNCL được quy định tại Nghị định số 120/2020/NĐ-CP của Chính phủ, ban hành ngày 07/10/2020.
Theo đó, việc này phải tuân thủ các điều kiện, trình tự, thủ tục và thẩm quyền quy định tại Nghị định, đảm bảo:
- Đúng quy định pháp luật chuyên ngành (nếu có).
- Một ĐVSNCL có thể cung ứng nhiều dịch vụ sự nghiệp công cùng loại.
- Các ĐVSNCL thành lập mới phải tự bảo đảm chi thường xuyên và chi đầu tư (trừ trường hợp cung ứng dịch vụ sự nghiệp công cơ bản, thiết yếu).
- ĐVSNCL hoạt động không hiệu quả thì tổ chức lại hoặc giải thể. Việc tổ chức lại không được làm tăng thêm số lượng người hưởng lương từ ngân sách nhà nước và phải đảm bảo đúng quy định về số lượng cấp phó, tinh giản biên chế.
Về số lượng cấp phó của người đứng đầu ĐVSNCL:
- ĐVSNCL tự bảo đảm chi thường xuyên và chi đầu tư: số lượng cấp phó bình quân không quá 03 người trên một đơn vị (đối với đơn vị thuộc cơ cấu tổ chức của Bộ, cơ quan ngang Bộ); các đơn vị khác thực hiện theo Đề án thành lập hoặc Đề án tự chủ đã được phê duyệt.
- ĐVSNCL tự bảo đảm chi thường xuyên: số lượng cấp phó không quá 03 người.
- ĐVSNCL tự bảo đảm một phần chi thường xuyên, ĐVSNCL do ngân sách nhà nước bảo đảm chi thường xuyên:
- Số lượng cấp phó bình quân không quá 03 người trên một đơn vị (đối với đơn vị thuộc cơ cấu tổ chức của Bộ, cơ quan ngang Bộ).
- ĐVSNCL thuộc Bộ, cơ quan ngang Bộ, cơ quan thuộc Chính phủ, Ủy ban nhân dân cấp tỉnh có từ 20 người làm việc là viên chức trở xuống được bố trí không quá 02 cấp phó; có trên 20 người làm việc là viên chức được bố trí không quá 03 cấp phó.
- Các đơn vị khác được bố trí không quá 02 cấp phó.
Nghị định cũng quy định chi tiết về trình tự, thủ tục thành lập, tổ chức lại, giải thể ĐVSNCL; thẩm quyền của các cấp từ Chính phủ đến Thủ trưởng đơn vị sự nghiệp công lập; chế độ cung cấp thông tin, báo cáo về ĐVSNCL.
Hiểu rõ về ĐVSNCL, vai trò và các quy định pháp lý liên quan là rất quan trọng để có cái nhìn toàn diện về hệ thống tổ chức của nhà nước và sự vận hành của các dịch vụ công trong xã hội.