Trong quản lý tài chính doanh nghiệp, sự khác biệt giữa chính sách thuế và chuẩn mực kế toán là một vấn đề phổ biến trên toàn cầu. Tại Việt Nam, Bộ Tài chính đã và đang hoàn thiện hệ thống Chuẩn mực Kế toán Việt Nam (VAS) dựa trên Chuẩn mực Kế toán Quốc tế (IAS) để đáp ứng nhu cầu thông tin tài chính của công chúng. Vậy, doanh nghiệp cần hiểu và ứng xử như thế nào với những khác biệt này?
Đọc thêm: [Từ Chuẩn Mực Kế Toán Việt Nam (VAS) Tới Chuẩn Mực Kế Toán Quốc Tế (IFRS)](URL bài viết liên quan)
Yếu tố kế toán cần nắm vững để quản lý hiệu quả
Chuẩn mực Kế toán Việt Nam số 17 (VAS 17) về Thuế thu nhập doanh nghiệp, ban hành theo Quyết định 20/2006/TT-BTC ngày 15/02/2005 và Thông tư số 20/2006/TT-BTC ngày 20/03/2006, hướng dẫn chi tiết chuẩn mực này, là cơ sở để doanh nghiệp hiểu và ứng xử phù hợp với các chênh lệch phát sinh giữa số liệu ghi nhận theo chính sách kế toán của doanh nghiệp và số liệu theo quy định của chính sách thuế hiện hành.
Mục Lục
Chênh Lệch Giữa Chính Sách Thuế và Chế Độ Kế Toán
Sự khác biệt giữa chính sách thuế và chế độ kế toán tạo ra các khoản chênh lệch trong việc ghi nhận doanh thu và chi phí cho một kỳ kế toán, dẫn đến chênh lệch giữa số thuế thu nhập phải nộp trong kỳ và chi phí thuế thu nhập theo chế độ kế toán áp dụng.
Các khoản chênh lệch này được phân thành hai loại liên quan đến thời điểm khấu trừ/tính thuế thu nhập: Chênh lệch vĩnh viễn và Chênh lệch tạm thời.
Chênh Lệch Vĩnh Viễn
Chênh lệch vĩnh viễn là các khoản chênh lệch phát sinh khi cơ quan thuế loại hoàn toàn ra khỏi doanh thu/chi phí khi xác định thu nhập chịu thuế trong kỳ, căn cứ theo luật và các chính sách thuế hiện hành.
Ví dụ về chênh lệch vĩnh viễn:
- Chi phí quảng cáo, tiếp thị vượt mức khống chế 10% tổng chi phí trong kỳ.
- Chi phí không có hóa đơn, chứng từ hợp lệ chứng minh.
- Các khoản tổn thất tài sản không được trừ khi tính thuế.
Các khoản chênh lệch vĩnh viễn không thuộc đối tượng điều chỉnh của VAS 17.
Chênh Lệch Tạm Thời
Chênh lệch tạm thời là các khoản chênh lệch phát sinh do cơ quan thuế chưa chấp nhận ngay trong kỳ/năm các khoản doanh thu/chi phí đã ghi nhận theo chuẩn mực và chính sách kế toán của doanh nghiệp. Các khoản chênh lệch này sẽ được khấu trừ hoặc tính thuế thu nhập trong các kỳ/năm tiếp theo.
Các khoản chênh lệch tạm thời thường bao gồm các khoản chênh lệch mang tính thời điểm (Timing Differences) và các khoản ưu đãi thuế có thể thực hiện.
Ví dụ về chênh lệch tạm thời:
- Chênh lệch về chi phí khấu hao do chính sách khấu hao nhanh của doanh nghiệp không phù hợp với quy định về khấu hao theo chính sách thuế (Thông tư 45/2013/TT-BTC).
- Chênh lệch phát sinh do chính sách ghi nhận doanh thu nhận trước của doanh nghiệp với quy định của chính sách thuế.
- Chênh lệch do các khoản chi phí chưa thực hiện như trích trước chi phí bảo hành chưa thực chi, trích trước tiền lương nghỉ phép chưa thực chi.
Cần lưu ý rằng các khoản chênh lệch tạm thời là đối tượng điều chỉnh của VAS 17.
Lợi Nhuận Kế Toán
Theo VAS 17, lợi nhuận kế toán là lợi nhuận hoặc lỗ của một kỳ, trước khi trừ thuế thu nhập doanh nghiệp, được xác định theo quy định của chuẩn mực kế toán và chế độ kế toán.
Lợi nhuận kế toán phụ thuộc nhiều vào các chính sách kế toán mà doanh nghiệp lựa chọn phù hợp với các quy định của Chuẩn mực kế toán và Chế độ kế toán áp dụng như: chính sách khấu hao, chính sách phân bổ tài sản, chính sách ghi nhận doanh thu, chính sách và phương pháp tập hợp chi phí, tính giá thành…
Các chính sách này phải được thuyết minh chi tiết trong phần Thuyết minh Báo cáo tài chính.
Chi Phí Thuế Thu Nhập Doanh Nghiệp
Chi phí thuế thu nhập doanh nghiệp (hoặc thu nhập thuế thu nhập doanh nghiệp) được xác định bằng lợi nhuận/lỗ kế toán (loại trừ Chênh lệch vĩnh viễn) nhân với thuế suất thuế TNDN hiện hành.
Theo Luật thuế hiện hành của Việt Nam, thuế suất thuế TNDN phổ biến là 20%.
Chi phí thuế thu nhập doanh nghiệp = Lợi nhuận kế toán (sau điều chỉnh) x Thuế suất thuế TNDN
Khái niệm này rất quan trọng, đánh dấu bước tiến mới khi coi thuế thu nhập là một khoản chi phí, thể hiện một quan điểm tài chính rõ rệt. Quan niệm này càng trở nên quan trọng khi nền kinh tế và thị trường tài chính phát triển mạnh, thuế là một yếu tố chi phí quan trọng và tất yếu khi xem xét và ra các quyết định đầu tư.
Đọc thêm: [Quản Lý Tài Chính Cho Tổ Chức Phi Lợi Nhuận: Case Study Của World Vision](URL bài viết liên quan)
Thu Nhập Chịu Thuế
Theo VAS 17, thu nhập chịu thuế là thu nhập chịu thuế thu nhập doanh nghiệp của một kỳ, được xác định theo quy định của Luật thuế thu nhập doanh nghiệp hiện hành và là cơ sở để tính thuế thu nhập doanh nghiệp phải nộp (hoặc thu hồi được).
Khoản chênh lệch giữa Thu nhập chịu thuế và Lợi nhuận kế toán chính là các khoản chênh lệch vĩnh viễn và chênh lệch tạm thời.
Ứng Xử Với Các Khoản Chênh Lệch Tạm Thời?
Vấn đề đặt ra là khi phát sinh các khoản chênh lệch tạm thời, các doanh nghiệp ghi nhận chúng như thế nào trên báo cáo tài chính để đảm bảo phản ánh một cách trung thực và hợp lý nhất tình hình tài chính của mình.
Trước khi có VAS 17, các khoản chênh lệch vĩnh viễn và chênh lệch tạm thời được ghi nhận giảm/tăng lợi nhuận chưa phân phối và ghi tăng/giảm thuế thu nhập phải nộp tương ứng. Điều này không phản ánh đúng bản chất của các khoản chênh lệch và làm sai lệch tình hình tài chính và kết quả kinh doanh của doanh nghiệp.
VAS 17 đưa ra cách xử lý đối với các khoản chênh lệch tạm thời, tạo ra các khoản chênh lệch về thuế thu nhập phải nộp/phải thu trong các kỳ tương lai và hình thành hai khái niệm:
- Tài sản thuế thu nhập hoãn lại
- Thuế thu nhập hoãn lại phải trả
Hai khái niệm này được trình bày như một khoản mục tài sản và công nợ trên bảng cân đối kế toán.
Để hiểu rõ hơn, cần vận dụng Chuẩn mực kế toán chung – VAS 01 để giải thích.
Tài Sản Thuế Thu Nhập Hoãn Lại
Theo VAS 01, Tài sản là nguồn lực do doanh nghiệp kiểm soát và có thể thu được lợi ích kinh tế trong tương lai.
Một số khoản chênh lệch tạm thời phát sinh sẽ khiến cho doanh nghiệp phải nộp thêm một khoản thuế thu nhập trong năm hiện hành so với số liệu kế toán.
Ví dụ: Chính sách khấu hao nhanh của doanh nghiệp khiến chi phí khấu hao cao hơn mức khấu hao quy định bởi chính sách thuế, dẫn tới theo cơ quan thuế, thuế thu nhập phải nộp của doanh nghiệp năm hiện hành sẽ cao hơn so với số liệu kế toán.
Yếu tố kế toán cần nắm vững để quản lý hiệu quả
Tuy nhiên, những chênh lệch tạm thời này sẽ khiến cho doanh nghiệp phải nộp ít thuế thu nhập hơn trong những kỳ tương lai so với số liệu kế toán. Doanh nghiệp sẽ thu được lợi ích trong tương lai từ việc nộp một khoản thuế nhiều hơn trong năm hiện hành do các khoản chênh lệch tạm thời tạo ra. Khoản thuế đã nộp nhiều hơn này, theo VAS 01, đủ điều kiện ghi nhận là một khoản mục tài sản trên bảng cân đối kế toán.
Thuế Thu Nhập Hoãn Lại Phải Trả
Tương tự, một số khoản chênh lệch tạm thời phát sinh sẽ khiến cho doanh nghiệp phải nộp một khoản thuế thu nhập ít hơn so với số liệu kế toán trong năm hiện hành. Khoản thuế thu nhập chưa phải nộp này sẽ phải trả trong các kỳ tương lai, đủ điều kiện ghi nhận là một khoản công nợ trên bảng cân đối kế toán theo định nghĩa công nợ tại VAS 01.
Tại Thông tư 20/2006/TT-BTC, Bộ Tài chính đã ban hành tài khoản 243 và tài khoản 347 để hạch toán Tài sản thuế thu nhập hoãn lại và Thuế thu nhập hoãn lại phải trả tương ứng. Đồng thời, bổ sung tài khoản 821 – Chi phí thuế thu nhập doanh nghiệp, với 02 tài khoản cấp hai:
- Tài khoản 8211 – Chi phí thuế thu nhập doanh nghiệp hiện hành
- Tài khoản 8212 – Chi phí thuế thu nhập doanh nghiệp hoãn lại
Chi phí thuế thu nhập doanh nghiệp hiện hành là số thuế thu nhập doanh nghiệp phải nộp (hoặc thu hồi được) tính trên thu nhập chịu thuế và thuế suất thuế thu nhập doanh nghiệp của năm hiện hành.
Chi phí thuế thu nhập doanh nghiệp hoãn lại là thuế thu nhập doanh nghiệp sẽ phải nộp/thu trong tương lai tính trên các khoản chênh lệch tạm thời chịu thuế thu nhập doanh nghiệp trong năm hiện hành. Chi phí thuế thu nhập hoãn lại được tính bằng Tài sản thuế thu nhập hoãn lại bù trừ với Công nợ thuế thu nhập hoãn lại phải trả.
Chi phí/thu nhập thuế thu nhập doanh nghiệp là tổng chi phí thuế thu nhập hiện hành và chi phí thuế thu nhập hoãn lại (hoặc thu nhập thuế thu nhập hiện hành và thu nhập thuế thu nhập hoãn lại) khi xác định lợi nhuận hoặc lỗ của một kỳ.
Kết luận
VAS 17 đã giúp doanh nghiệp có cái nhìn rõ ràng hơn về ảnh hưởng của thuế thu nhập đến báo cáo tài chính, từ đó đưa ra các quyết định kinh doanh chính xác hơn. Việc hiểu và áp dụng đúng VAS 17 là yêu cầu tất yếu để doanh nghiệp hoạt động hiệu quả và tuân thủ pháp luật.
Tài liệu tham khảo
- VAS17 – Thuế thu nhập doanh nghiệp. Quyết định 12/2005/QĐ-BTC. Bộ Tài chính.
- Thông tư 20/2006/TT-BTC. Hướng dẫn Chuẩn mực kế toán Việt Nam đợt 4. Bộ Tài chính.
Nguồn: quantri.vn