Hiện nay, nhiều người Việt, đặc biệt là giới trẻ, thường nhầm lẫn hoặc không phân biệt rõ ràng giữa chữ Hán, chữ Nôm và chữ Quốc ngữ. Bài viết này sẽ cung cấp các khái niệm cơ bản, giúp độc giả phân biệt và sử dụng chính xác các thuật ngữ này trong giao tiếp và nghiên cứu.
Chữ Hán (Hán Tự, Chữ Trung Quốc)
Chữ Hán, còn được biết đến với các tên gọi khác như Hán tự hay chữ Trung Quốc, là hệ thống chữ viết biểu ý có nguồn gốc từ Trung Quốc. Chữ Hán có hai dạng chính: chữ Hán cổ (phồn thể) và chữ Hán hiện đại (giản thể). Ví dụ, cụm từ “Hán tự” được viết là 漢字 (phồn thể) và 汉字 (giản thể).
Chữ Hán không chỉ được sử dụng tại Trung Quốc mà còn du nhập và có ảnh hưởng sâu rộng đến các quốc gia lân cận như Triều Tiên, Nhật Bản và Việt Nam, tạo nên vùng văn hóa chữ Hán. Tại các quốc gia này, chữ Hán được vay mượn và phát triển để tạo ra chữ viết cho ngôn ngữ bản địa. Ví dụ, tại Nhật Bản, trên cơ sở chữ Hán, người Nhật đã sáng tạo ra hệ thống chữ viết riêng bao gồm chữ cứng Katakana, chữ mềm Hiragana và Hán tự. Hán tự chiếm tỷ lệ đáng kể trong chữ viết Nhật Bản, cho phép người Nhật có thể đọc hiểu báo chí Đài Loan (nơi sử dụng chữ phồn thể). Ở Việt Nam, chữ Hán cổ đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành chữ Nôm.
Phân biệt chữ Hán phồn thể, âm Hán Việt và chữ Quốc ngữ
“Chữ Nho”: Danh từ “chữ Nho” thường được dùng để chỉ chữ Hán cổ được người Việt sử dụng trong các văn bản trước đây. Chữ Hán cổ được dùng rộng rãi trong hành chính, trên các bức hoành phi, câu đối và trong các tác phẩm thư pháp. Chữ Nôm cũng được sử dụng, nhưng ở mức độ hạn chế hơn do sự ra đời muộn, tính phức tạp và đặc tính vùng miền.
Trong suốt thời kỳ Bắc thuộc kéo dài hàng nghìn năm, chữ Hán vẫn được người Việt sử dụng và phát triển. Tuy nhiên, cách phát âm chữ Hán của người Việt khác với người Trung Quốc. Người Trung Quốc sử dụng hệ thống phiên âm Pinyin để đọc chữ Hán. Ví dụ, chữ “Nam” trong tiếng Hán được phiên âm là “nán” trong Pinyin. Trong khi đó, người Việt phát âm chữ Hán bằng âm Hán Việt. Ví dụ, chữ 愛 có âm Hán Việt là “Ái”, mang nghĩa là “yêu”. Âm Hán Việt được người Việt tạo ra và củng cố để phát âm chữ Hán một cách bản địa hóa. Để đáp ứng nhu cầu phát triển của ngôn ngữ, người Việt đã sử dụng chữ Hán làm nền tảng để tạo ra chữ viết riêng, đó chính là chữ Nôm.
Chữ Hán có hai loại chính: chữ Hán cổ (phồn thể) và chữ Hán hiện đại (giản thể). Chữ Hán cổ giữ lại nhiều đường nét phức tạp, mang tính tượng hình cao. Chữ Hán hiện đại đã được giản lược hóa để trở nên dễ nhớ và dễ viết hơn, phù hợp với nhịp sống hiện đại. Ví dụ, chữ “thính” (nghe) được viết là 聽 trong chữ Hán cổ và 听 trong chữ Hán hiện đại. Chữ “ái” (yêu) được viết là 愛 trong chữ Hán cổ và 爱 trong chữ Hán hiện đại, bỏ đi bộ “Tâm” (心) – trái tim. Sự giản lược này thể hiện sự thay đổi trong cách tiếp cận và sử dụng chữ viết theo thời gian.
Chữ Nôm
Chữ Nôm là hệ thống chữ viết được tạo ra dựa trên nền tảng chữ Hán, chủ yếu là chữ phồn thể. Chữ Nôm vận dụng các phương thức cấu tạo chữ của chữ Hán như hình thanh, hội ý, giả tá để tạo ra các chữ mới, bổ sung cho việc biểu đạt các từ thuần Việt không có trong hệ thống chữ Hán ban đầu.
Trang sách chữ Nôm từ cuốn Nhật dụng thường đàm năm 1851
Có nhiều phương pháp để tạo ra chữ Nôm, nhưng để minh họa, dưới đây là một số ví dụ điển hình:
- Ví dụ 1: Chữ “bán” (半) trong chữ Hán có âm Hán Việt là “bán”, nghĩa là một nửa. Chữ Nôm mượn âm này và dùng để chỉ hành động “bán” trong mua bán.
- Ví dụ 2: Một số chữ Nôm được tạo ra bằng cách kết hợp nghĩa của hai chữ Hán để tạo ra âm Nôm mới. Ví dụ, chữ “mệt” được ghép bởi chữ 亡 (vong, nghĩa là mất) và chữ 力 (lực, nghĩa là sức), có nghĩa là mất sức, do đó “mệt”.
- Ví dụ 3: Chữ “trời” được ghép bởi chữ 天 (thiên) và 上 (thượng), với ý nghĩa “thiên ở trên” là “trời”.
Sự sáng tạo trong cách tạo chữ Nôm thể hiện khả năng linh hoạt và tinh tế của người Việt trong việc Việt hóa chữ Hán để phù hợp với ngôn ngữ và văn hóa bản địa.
Chữ Quốc Ngữ
Chữ Quốc ngữ là hệ thống chữ viết dựa trên bảng chữ cái Latinh, được phát triển dựa trên các bảng chữ cái của nhóm ngôn ngữ Rôman, đặc biệt là bảng chữ cái Bồ Đào Nha, kết hợp với các dấu phụ chủ yếu từ bảng chữ cái Hy Lạp. Đây là hệ chữ viết chính thức trên thực tế (de facto) của tiếng Việt hiện nay.
Hiến pháp nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam năm 2013, tại Chương I, Điều 5, Mục 3 ghi rõ: “Ngôn ngữ quốc gia là tiếng Việt”, khẳng định vị thế của tiếng Việt là Quốc ngữ. Tuy nhiên, Hiến pháp không đề cập đến “chữ viết quốc gia”. Do những cải cách trong giáo dục đã tạo ra những khác biệt trong chính tả và phiên âm, dẫn đến việc chưa xây dựng được các quy tắc nhất quán và được đồng thuận rộng rãi về chữ Quốc ngữ trong cộng đồng người sử dụng tiếng Việt.
Tên gọi “chữ quốc ngữ” được sử dụng lần đầu tiên vào năm 1867 trên Gia Định báo, để chỉ hệ chữ Latinh hóa tiếng Việt. Tiền thân của tên gọi này là “chữ Tây quốc ngữ”. Về sau, từ “Tây” bị lược bỏ, chỉ còn “chữ quốc ngữ”, trong khi tên gọi “chữ Tây” được dùng để chỉ tiếng Pháp. “Quốc ngữ” có nghĩa là ngôn ngữ quốc gia. Ở Việt Nam, nếu không có từ bổ nghĩa kèm theo, “quốc ngữ” mặc định được hiểu là tiếng Việt.
Nguồn: Thư Pháp Dụng Phẩm sưu tầm