Mặc dù có nhiều điểm tương đồng và đôi khi sử dụng ngôn ngữ có thể thay thế lẫn nhau, chủ nghĩa cộng sản và chủ nghĩa xã hội vẫn khác biệt về bản chất và những vấn đề cốt lõi. Cả hai hệ tư tưởng này đều ra đời trong thời kỳ Cách mạng Công nghiệp, như một phản ứng đối với sự giàu có của giới chủ tư bản dựa trên khai thác sức lao động của công nhân.
Thời bấy giờ, công nhân phải làm việc trong điều kiện tồi tệ, thiếu an toàn và vô cùng khắc nghiệt. Họ làm việc 12-14 tiếng mỗi ngày, 6 ngày một tuần, thậm chí không có thời gian nghỉ trưa. Lực lượng lao động bao gồm cả trẻ em 6 tuổi, với đôi tay nhỏ bé và nhanh nhẹn để chui vào máy móc sửa chữa. Môi trường làm việc thiếu ánh sáng, thông gió kém, máy móc thiết kế sơ sài thường xuyên gây tai nạn, thương tích hoặc thậm chí tử vong cho người lao động.
Lý thuyết cơ bản của Chủ nghĩa Cộng sản
Để phản ứng lại những điều kiện tồi tệ của chủ nghĩa tư bản, nhà lý luận người Đức Karl Marx (1818-1883) và Friedrich Engels (1820-1895) đã xây dựng một hệ thống kinh tế chính trị mới: Chủ nghĩa Cộng sản. Trong các tác phẩm “Tình cảnh giai cấp công nhân ở Anh”, “Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản” và “Tư bản”, Marx và Engels phê phán sự bóc lột lao động trong hệ thống tư bản và đưa ra một mô hình xã hội không tưởng.
Trong chế độ cộng sản, không có tư liệu sản xuất (nhà máy, đất đai,…) thuộc sở hữu tư nhân. Thay vào đó, chính phủ sẽ quản lý và mọi người cùng làm việc. Của cải tạo ra được chia đều dựa trên nhu cầu, thay vì dựa trên đóng góp lao động. Về lý thuyết, điều này dẫn đến một xã hội không giai cấp, mọi thứ đều là của chung.
Để xây dựng thiên đường cộng sản, hệ thống tư bản phải bị phá hủy bằng cách mạng bạo lực. Marx và Engels tin rằng giai cấp công nhân (giai cấp vô sản) sẽ vùng lên trên toàn thế giới và lật đổ giai cấp tư sản. Khi chủ nghĩa cộng sản được thiết lập, thậm chí chính phủ cũng không cần thiết, tất cả mọi người sẽ làm việc vì lợi ích chung của tập thể.
Chủ nghĩa Xã hội
Lý thuyết của chủ nghĩa xã hội có nhiều điểm tương đồng với chủ nghĩa cộng sản, nhưng ít cực đoan và linh hoạt hơn. Ví dụ, chủ nghĩa xã hội cho phép các hợp tác xã công nhân quản lý nhà máy hoặc đồng ruộng, thay vì chỉ có chính phủ quản lý tư liệu sản xuất.
Thay vì phá bỏ chủ nghĩa tư bản và lật đổ giai cấp tư sản, chủ nghĩa xã hội chủ trương cải cách từng bước thông qua luật pháp và tiến bộ chính trị, ví dụ như bầu những người có tư tưởng xã hội vào chính quyền. Tương tự, khác với chủ nghĩa cộng sản, nơi của cải được chia đều, chủ nghĩa xã hội phân chia của cải dựa trên công sức đóng góp của mỗi cá nhân cho xã hội.
Chủ nghĩa xã hội có thể hoạt động trong cấu trúc chính trị hiện tại mà không cần một cuộc cách mạng. Hơn nữa, nó cho phép tổ chức kinh doanh tự do hơn cho các nhóm lao động.
Chủ nghĩa Xã hội và Chủ nghĩa Cộng sản trong thực tế
Cả hai chủ thuyết đều được tạo ra để cải thiện đời sống của người dân và phân phối của cải công bằng hơn. Về lý thuyết, cả hai đều có khả năng mang lại lợi ích cho người lao động. Tuy nhiên, trên thực tế, chúng lại dẫn đến những kết quả rất khác nhau.
Chủ nghĩa cộng sản thường thiếu động lực làm việc. Các nhà quản lý trung ương sẽ thu lại mọi sản phẩm và chia đều một cách tùy tiện, bất kể người lao động đã bỏ ra bao nhiêu công sức. Điều này dẫn đến nghèo đói và trì trệ. Công nhân nhanh chóng nhận ra rằng họ không được hưởng lợi từ việc làm việc chăm chỉ hơn, và họ mất động lực. Trái lại, chủ nghĩa xã hội tưởng thưởng sự chăm chỉ. Lợi nhuận được phân phối dựa trên công sức và đóng góp của mỗi người cho xã hội.
Các quốc gia đã thực hiện chủ nghĩa cộng sản trong thế kỷ 20 bao gồm Liên Xô, Trung Quốc, Việt Nam, Campuchia, Cuba và Bắc Triều Tiên. Trong hầu hết các trường hợp, các nhà độc tài cộng sản lên nắm quyền để tái cấu trúc hệ thống chính trị và kinh tế. Ngày nay, Nga và Campuchia không còn theo chủ nghĩa cộng sản. Trung Quốc và Việt Nam thực hiện nền kinh tế tư bản nhưng vẫn duy trì trật tự chính trị cộng sản, trong khi Cuba và Bắc Triều Tiên vẫn tiếp tục theo đuổi chủ nghĩa này.
Các quốc gia kết hợp chủ nghĩa xã hội với chủ nghĩa tư bản và hệ thống dân chủ bao gồm Thụy Điển, Na Uy, Pháp, Canada, Ấn Độ và Vương quốc Anh. Các quốc gia này đạt được sự hài hòa giữa mục tiêu lợi nhuận của chủ nghĩa tư bản và lợi ích của chủ nghĩa xã hội, mà không triệt tiêu động lực lao động và gây bất ổn cho người dân. Người lao động có nhiều quyền lợi hơn như ngày lễ, bảo hiểm xã hội, trợ cấp nuôi con, mà không cần sự quản lý tập trung công nghiệp.
Nói tóm lại, sự khác biệt giữa chủ nghĩa cộng sản và chủ nghĩa xã hội có thể được tóm gọn như sau: Bạn muốn sống ở Thụy Điển hay ở Bắc Triều Tiên?