Chánh kiến, hiểu một cách đơn giản là “thấy biết chân chánh”, là yếu tố đầu tiên và quan trọng nhất trong Bát Chánh Đạo. Đức Phật dạy rằng, chánh kiến được xây dựng trên hai trụ cột chính: hiểu rõ lý nhân quả và lý vô thường.
Mọi sự vật, hiện tượng trong thế giới này đều hình thành do sự hội tụ của nhân và duyên, chúng không tồn tại vĩnh viễn mà luôn biến đổi, sinh diệt. Khi thấu hiểu được nhân quả và vô thường, chúng ta có được trí tuệ, cái nhìn sáng suốt, giúp ta sống tỉnh thức, tránh xa mê lầm và khổ đau. Người có chánh kiến nhìn nhận mọi sự đúng như bản chất của nó, không xuyên tạc, không phân biệt, không phán xét.
Chánh kiến là gì
Khiếm Khuyết Chánh Kiến Dẫn Đến Lầm Lạc Như Thế Nào?
Chánh kiến là sự thấy biết đúng đắn, không bị ảnh hưởng bởi thói quen, thành kiến, dục vọng hay tâm phân biệt. Sự thiếu vắng chánh kiến có thể dẫn đến những nhận thức sai lệch, gây ra nhiều hệ lụy trong cuộc sống. Hãy cùng xem xét một vài ví dụ sau:
Chiếc Điện Thoại Thông Minh: Hơn Cả Một Phương Tiện Liên Lạc
Một chiếc điện thoại thông minh, dù giá trị chỉ một triệu hay lên đến hàng chục triệu đồng, bản chất chỉ là một công cụ phục vụ nhu cầu liên lạc và giải trí.
Người có chánh kiến nhìn nhận chiếc điện thoại một cách đơn giản như vậy, tâm không khởi phân biệt hơn thua, sang hèn.
Ngược lại, người thiếu chánh kiến dễ bị cuốn vào vòng xoáy của sự so sánh, đánh giá: điện thoại phải thời trang, cấu hình mạnh, tốc độ nhanh, thương hiệu nổi tiếng…
Điều đáng nói là, chúng ta thường không nhận ra mình đang bị những suy nghĩ sai lệch điều khiển. Điều này thúc đẩy chúng ta chi tiền cho những thứ phù phiếm, vô bổ: phải mua điện thoại đời mới nhất để “bằng bạn bằng bè”, dành dụm cả năm chỉ để sắm điện thoại xịn đón Tết, thậm chí có người bán thận, bán thân chỉ để sở hữu một chiếc iPhone đắt tiền.
Thực tế, điện thoại chỉ là một phương tiện. Nó không làm bạn trở nên sang trọng hay hèn kém hơn, cũng không làm bạn đẹp hơn hay nổi bật hơn. Vì vậy, không có lý do gì để bạn phải phiền não vì một chiếc điện thoại. Hãy trân trọng giá trị bản thân từ tâm hồn bên trong thay vì những thứ hào nhoáng bên ngoài. Đó chính là chánh kiến.
Câu Chuyện Về Ông Hàng Xóm: Đừng Vội Vàng Phán Xét
Bạn đang nhâm nhi ly cà phê, thư thái ngắm nhìn cuộc sống. Bất chợt, bạn thấy ông hàng xóm chở một cô gái trẻ đẹp, ăn mặc sành điệu đi ngang qua.
Người có chánh kiến chỉ đơn giản thấy: “Ông hàng xóm chở một cô gái”.
Nhưng người thiếu chánh kiến có thể suy diễn đủ điều: “A, chắc bà vợ đi vắng nên ông ta tranh thủ ‘bồ bịch’. Ông ta già rồi mà vẫn kiếm được bồ trẻ đẹp thế kia! Đúng là ‘gừng càng già càng cay’!”. Thậm chí, họ còn có thể suy diễn xa hơn: “Bình thường thấy ông ta đạo đức lắm mà giờ lại thế này! Chắc dạo này làm ăn khấm khá nên sinh hư đây mà!”.
Chánh kiến là gì
Với cái nhìn lệch lạc đó, bạn bắt đầu quy chụp: “Rồi cái loại ‘bồ bịch’ này sớm muộn gì cũng bị vợ phát hiện cho mà xem! Gia đình tan nát là đáng đời cái thói đạo đức giả!”, hoặc “Tội nghiệp vợ con ông ta, vợ đẹp con ngoan mà không biết trân trọng!”. Những suy nghĩ tiêu cực cứ thế xâm chiếm tâm trí, khiến bạn quên cả ly cà phê đang nguội dần.
Bạn hả hê với những suy nghĩ sai lệch đó cho đến một ngày bạn phát hiện ra sự thật: cô gái kia thực chất là cháu gái của ông hàng xóm, được ông chở ra bến xe! Bạn thấy đấy, sự sai lệch trong nhận thức có thể dẫn đến những hệ quả khó lường. Chỉ một sự việc nhỏ nhặt cũng có thể kéo theo vô số suy nghĩ tiêu cực.
Làm Thế Nào Để Đạt Được Chánh Kiến?
Để có được chánh kiến, chúng ta cần tin sâu và hiểu rõ lý nhân quả và vô thường. Khi hiểu rõ vạn pháp là vô thường, mọi sự đều tuân theo quy luật nhân quả, tà kiến sẽ không có cơ hội nảy sinh. Khi đó, sự thấy biết của chúng ta mới có thể gọi là chánh kiến.
Chánh Kiến và Nhân Quả: Gieo Nhân Nào Gặt Quả Nấy
Chúng ta đều biết: “Gieo nhân nào gặt quả nấy”. Hạt dưa gieo xuống đất là “nhân”, nước tưới, ánh sáng, phân bón là “duyên”. Cây dưa lớn lên và cho quả ngọt là “quả”.
Trồng dưa được dưa, trồng đậu được đậu. Không thể gieo hạt gai mà mong có quả ngọt. Không có quả nào mà không có nhân. Có mây mới có mưa, có lửa mới có khói, gieo gió ắt gặt bão. Việc người khác vô cớ mắng chửi hay làm tổn hại đến mình cũng là do ta đã gây tổn hại đến họ trong quá khứ.
Nhận thức rõ về quả báo của hành vi, lời nói và ý niệm của bản thân, chúng ta sẽ không oán trách ai. Chúng ta hiểu rằng mọi thứ đều do nhân quả, tự mình gây ra thì tự mình gánh chịu. Không có đấng thần linh nào có thể can thiệp vào số mệnh của ta. Sự hiểu biết này giúp ta tránh xa mê tín dị đoan. Chúng ta nhận ra rằng bói toán, cầu cúng, dâng sao giải hạn đều là vô nghĩa. Vì vậy, muốn có chánh kiến, trước hết phải tin sâu vào luật nhân quả.
- Chúng ta thường xuyên ốm đau bệnh tật là do kiếp trước đã gây nghiệp giam cầm, đánh đập chúng sinh.
- Người chết yểu là do kiếp này hoặc kiếp trước đã tạo nghiệp sát sinh quá nặng.
- Người nghèo khổ nhiều hơn người giàu có là do ít người biết bố thí.
Hiểu được điều này, dù có chuyện gì không may xảy ra, chúng ta cũng không oán trách ai. Chúng ta chỉ tự trách mình nghiệp chướng sâu nặng, từ đó thay đổi hành vi, làm việc thiện, tránh việc ác. Chúng ta có thể niệm Phật, trì chú, tụng kinh để sám hối và giải nghiệp. Đến một ngày, nghiệp chướng tiêu tan, trí tuệ khai mở, cuộc sống sẽ tốt đẹp hơn hoặc giác ngộ giải thoát khỏi luân hồi sinh tử.
Tin hiểu nhân quả là điều kiện cần, nhưng cần tiến thêm một bước nữa: hiểu nhân quả ở khía cạnh nhân quả ba đời. Bởi nhân quả là một chuỗi dài vô tận. Nếu không hiểu rõ nguyên nhân sâu xa, chúng ta dễ sinh tà kiến, phủ nhận nhân quả, gieo nhân địa ngục và chìm đắm trong luân hồi.
- Sự việc này xảy ra là do sự việc khác đã xảy ra trước đó. Không có chuyện gì xảy ra mà không có nguyên nhân. Ví dụ, chúng ta có bánh để ăn là do trước đó có bột, có đường và có công sức của người làm bánh, và chúng ta có tiền để mua. Cơ thể phát phì là do ăn uống quá độ. Nghèo đói là do lười biếng. Bệnh tật là do thiếu vệ sinh. Con cái thiếu tình thương là do cha mẹ thiếu quan tâm, gần gũi. Bị người khác ghét bỏ là do lời nói khó nghe. Vợ chồng lục đục là do thiếu sự cảm thông, hiểu biết và hòa hợp.
Muôn sự muôn vật trên thế gian này đều do nhân duyên sinh. Mọi việc không phải do ông trời hay một đấng tạo hóa nào tạo ra. Giàu sang hay nghèo hèn, khỏe mạnh hay ốm đau, thậm chí một dân tộc giàu mạnh, một dân tộc nghèo khổ, đều do nghiệp của chúng sinh chiêu cảm mà thành.
Chánh Kiến và Vô Thường: Mọi Thứ Đều Thay Đổi
Hòa thượng Thích Chân Tuệ giảng: “Chúng ta đều biết ‘Có sinh ắt có diệt’. Nghĩa là mọi thứ trên thế gian này đều không tồn tại vĩnh viễn. Trong Kinh Kim Cang, Đức Phật dạy: ‘Phàm sở hữu tướng giai thị hư vọng’. Nghĩa là bất cứ vật nào có hình tướng, nhìn thấy được bằng mắt thường, lớn như núi, nhà, nhỏ như thân thể, hạt cải, hạt cát, tất cả đều là hư vọng, đều trải qua bốn giai đoạn: sinh, trụ, dị, diệt.”
Mọi vật sinh ra, tồn tại một thời gian ngắn dài, rồi cũng biến đổi và cuối cùng diệt mất! Ví dụ, cây hoa hồng từ hạt nảy mầm, mọc lên, nở hoa. Hoa hồng khoe sắc hương, ít ngày sau héo úa, tàn lụi, trở thành phân bón cho những bông hồng khác. Cuộc đời cứ thế tiếp diễn không ngừng, đạo Phật gọi là “sự luân hồi”, như bánh xe quay mãi, quay mãi.
Chánh kiến là gì
Hiểu được lý vô thường, khi của cải vật chất mất mát, xe cộ hư hỏng, con cái làm vỡ đồ đạc, thậm chí khi người thân qua đời, chúng ta sẽ không quá đau khổ. Hiểu được điều này, khi gặp tai biến, bất trắc, chuyện không vừa ý, thậm chí tán gia bại sản, người thân trở mặt, chúng ta cũng sẽ không đau khổ quá nhiều.
Chuyện gì rồi cũng sẽ qua, có gì tồn tại mãi mãi đâu mà cố chấp, tranh đua hơn thua? Ngay cả mạng sống này còn không giữ được, huống chi những thứ khác trên đời? Có ai sống mãi không chết? Có ai trẻ mãi không già? Có ai khỏe mãi không đau? Đó là lý vô thường. Có câu: “Bèo hợp rồi tan, trăng tròn rồi khuyết”. Cuộc đời cứ thế xoay vần đổi thay, không bao giờ dừng lại. Thường xuyên quán chiếu và tin sâu vào lý nhân quả và lý vô thường, cuộc đời của chúng ta sẽ an lạc và hạnh phúc hơn.