Cây Đay: Đặc Điểm, Phân Loại, Sinh Trưởng và Tác Dụng

1. Đặc Điểm Thực Vật Học và Phân Loại Cây Đay

Đay là cây trồng quen thuộc ở Việt Nam, được sử dụng rộng rãi trong nhiều lĩnh vực. Có nhiều loại đay khác nhau, mỗi loại có những đặc điểm riêng biệt.

1.1. Phân Loại Các Giống Đay Phổ Biến

Hiện nay, trong sản xuất nông nghiệp, chủ yếu trồng 2 loại đay chính:

• Đay Xanh: Gồm đay xanh quả tròn và đay xanh quả dài.

  • Đay xanh quả tròn (Corchorus Capsularis.L): Đặc trưng bởi quả tròn, hạt màu nâu, mỗi ngăn quả có hai hàng hạt. Lá của cây đay xanh quả tròn hẹp, nhọn ở phần đầu và có mầm nách trên thân.

  • Đay xanh quả dài (Corchorus Olitorius.L): Loại này có quả dài, hạt màu xanh hoặc nâu, mỗi ngăn quả chỉ có một hàng hạt. Lá rộng bản hơn so với đay xanh quả tròn và cũng có mầm nách trên thân.

• Đay Cách (Hibiscus Canabinus): Cây lấy sợi từ vỏ thân, thuộc họ Bông (Malvaceae). Đay cách bao gồm 5 chủng và 2 loại hình chính (lá nguyên và lá xẻ thùy).

1.2. Đặc Điểm Thực Vật Học Chi Tiết

a, Đặc điểm bộ rễ cây đay

• Rễ cọc của cây đay đâm sâu từ 0,5 đến 1,5 mét. Các rễ con phát triển theo chiều ngang và tập trung chủ yếu ở tầng đất từ 30 đến 35 cm.
• Hình thái rễ có sự khác biệt tùy thuộc vào từng chủng và giống đay.
  • Đay xanh quả dài: Rễ cọc dài, ít rễ con, khả năng chịu hạn tốt.
  • Đay xanh quả tròn: Rễ cọc ngắn, rễ con phân bố rộng và nhiều, có khả năng chịu úng.
  • Đay cách: Rễ cọc dài, rễ con phát triển cân đối, sinh trưởng khỏe mạnh.

b, Thân và cành cây đay

• Thân: Tiết diện tròn, đường kính gốc từ 1 đến 3 cm hoặc lớn hơn. Chiều cao cây dao động từ 1,5 đến 5 mét, có từ 40 đến 50 lóng, thậm chí trên 100 lóng. Thân trơn bóng hoặc có gai, tùy thuộc vào giống. Số lượng mầm nách cành tăm cũng khác nhau giữa các giống.
  • Đay xanh: Chỉ phân cành khi cây ra hoa, thường có 2 đến 3 cành.
  • Đay cách: Hoa mọc đơn trên thân, do đó không có hiện tượng phân cành khi cây ra hoa.

c, Lá cây đay

• Lá đay xanh: Cây con có hai lá tử diệp tròn. Lá thật của đay xanh có dạng hình thuôn.
  • Đay xanh quả dài: Lá có hình thuôn đều, phiến lá dài từ 10 đến 25 cm, rộng từ 4 đến 6 cm, mép lá có răng cưa.
  • Đay xanh quả tròn: Lá chứa chất Corchorin, tạo vị đắng đặc trưng.
  • Lá đay cách: Hai lá tử diệp lớn hơn và có màu xanh.

rau đay

d, Quả và hạt đay

quả đay

• Quả đay xanh: Thuộc loại quả nẻ.
  • Đay xanh quả tròn: Quả hình cầu, đường kính từ 1 đến 1,5 cm, chia làm 5 ngăn, mỗi ngăn có 2 hàng hạt. Quả có nhiều khía, khi chín có màu nâu và nứt ra khi khô.

đay quả tròn

• Đay cách: Thuộc loại quả giáp, dài từ 1,2 đến 1,5 cm, đường kính từ 1,1 đến 2 cm. Quả nhỏ dần về phía ngọn, có 5 ngăn. Vỏ quả chín màu xám, phủ nhiều lông trắng và cứng. Hạt khi chín có màu xám đen, trọng lượng 1000 hạt từ 28 đến 30 gram.

2. Sự Sinh Trưởng và Phát Triển của Cây Đay

2.1. Sự Nảy Mầm của Hạt Đay

• Hạt đay cần đủ nước, không khí và nhiệt độ để nảy mầm. Nhiệt độ lý tưởng cho sự nảy mầm là từ 20 đến 30 độ C, với độ ẩm đất từ 70 đến 80%. Trong điều kiện nhiệt độ thích hợp, hạt đay sẽ mọc đều sau 4 đến 6 ngày.
• Sau khi nảy mầm, thân và rễ mầm phát triển, sau đó xòe ra hai lá tử diệp và bắt đầu quá trình quang hợp. Lá thật sẽ xuất hiện sau khi lá tử diệp xòe được 5 đến 7 ngày.

2.2. Sự Sinh Trưởng của Bộ Rễ Cây Đay

• Sau khi nảy mầm, phần trên mặt đất của cây đay sinh trưởng chậm, trong khi bộ rễ phát triển tương đối nhanh. Sau khi mọc được 5 đến 7 ngày và ra một lá thật, rễ cái dài khoảng 7 đến 12 cm và có nhiều rễ con. Sau 20 ngày, cây cao khoảng 10 đến 14 cm, có 3 đến 4 lá thật, rễ cọc dài từ 30 đến 35 cm và rễ con dài từ 15 đến 35 cm. Đa số rễ tập trung ở lớp đất từ 6 đến 17 cm.
• Sự sinh trưởng tốt của bộ rễ giúp tăng khả năng hút dinh dưỡng và tăng sức chống chịu hạn cho cây, từ đó thúc đẩy thân cao, vỏ dày. Bộ rễ của cây đay không đâm sâu vào đất nhưng rất ưa phân và mẫn cảm với chế độ không khí trong đất.

2.3. Sự Sinh Trưởng của Thân Cây Đay

Tính từ khi cây mọc đến khi ra hoa, có thể chia thành các thời kỳ sau: thời kỳ cây con, thời kỳ vươn cao và thời kỳ ra hoa kết quả.

a, Thời kỳ cây con

• Thời kỳ này kéo dài khoảng 30 đến 40 ngày đối với đay xanh và 40 đến 50 ngày đối với đay cách.
• Trong giai đoạn này, rễ phát triển nhanh, trong khi thân và lá sinh trưởng chậm.
• Cây con dễ bị cỏ dại lấn át và sâu bệnh phá hoại, do đó việc chăm sóc cây con là đặc biệt quan trọng.

b, Thời kỳ vươn cao

• Đây là thời kỳ sinh trưởng chủ yếu của cây đay, kéo dài từ 80 đến 85 ngày đối với đay cách và 50 đến 60 ngày đối với đay xanh. Khối lượng sinh trưởng trong thời kỳ này chiếm từ 70 đến 75% tổng lượng sinh trưởng của cây đay.
• Đây là giai đoạn tăng trưởng chiều cao và phát triển đường kính thân. Cây càng cao thì thân càng to và bậm. Đây là thời kỳ quyết định năng suất của cây đay.
• Tốc độ vươn cao nhanh hay chậm, thời gian vươn cao dài hay ngắn phụ thuộc vào đặc tính giống, điều kiện nhiệt độ, độ ẩm, ánh sáng và kỹ thuật chăm sóc.
  • Giống đay: Thời kỳ vươn cao của đay cách dài hơn so với đay xanh.
  • Ánh sáng: Ngày dài thuận lợi cho quá trình vươn cao, trong khi ngày ngắn làm cây ra hoa sớm.
  • Nhiệt độ: Nhiệt độ cao thuận lợi cho quá trình vươn cao.
  • Độ ẩm: Thời kỳ này cây cần nhiều nước, cần đảm bảo độ ẩm đất từ 70 đến 80% để cây sinh trưởng và phát triển bình thường.
  • Dinh dưỡng: Thời kỳ này cây cần nhiều dinh dưỡng, đặc biệt là kali và đạm.

c, Thời kỳ ra nụ, hoa, quả và sợi chín

• Sau khi mọc từ 90 đến 110 ngày đối với đay xanh và 130 đến 150 ngày đối với đay cách, cây bắt đầu ra nụ. Thời gian ra nụ sớm hay muộn tùy thuộc vào đặc tính giống, điều kiện ngoại cảnh và kỹ thuật trồng trọt.
• Đay xanh thường ra hoa sớm hơn đay cách. Sự ra nụ, hoa sớm hay muộn phụ thuộc vào mức độ phản ứng của giống đối với độ dài ngày, chế độ nhiệt, ánh sáng và thời vụ gieo trồng.
• Khi gieo trồng đúng thời vụ, thời kỳ ra nụ, hoa thường trùng với thời kỳ sợi chín (chín công nghiệp). Cây chuyển từ màu xanh sang xanh vàng, thân bóng lên và ít sáp, lá rụng gần hết.
• Sau khi ra nụ từ 10 đến 15 ngày, hoa bắt đầu nở. Thời kỳ hoa nở kéo dài từ 30 đến 70 ngày tùy thuộc vào giống.
• Hoa đay nở tuần tự từ dưới lên. Nhiệt độ thích hợp cho hoa nở là từ 25 đến 28 độ C đối với đay cách và 30 đến 31 độ C đối với đay xanh, độ ẩm thích hợp là từ 60 đến 70%.
• Thời gian từ khi mọc đến khi quả chín đầy đủ cần từ 180 đến 230 ngày.
• Khi các chùm hoa đầu tiên trên thân có quả non, mô sợi trong cây đã phát triển đầy đủ. Thu hoạch vào thời điểm này sẽ cho năng suất và chất lượng tơ tốt nhất.

3. Tác Dụng của Cây Đay

• Vải dệt từ sợi đay được sử dụng để may quần áo bảo hộ, làm mui bạt, bọc nệm ghế, rèm cửa…
• Bẹ đay dùng để dệt chiếu, đan võng, làm thừng, chão. Thân đay sau khi lấy vỏ có thể dùng làm bột giấy.
• Lá đay có thể dùng làm thức ăn cho gia súc hoặc rau ăn cho người.
• Tơ đay là nguyên liệu quan trọng cho xuất khẩu.