Tứ Phủ là một tín ngưỡng văn hóa dân gian đặc sắc, có vai trò quan trọng trong đời sống tâm linh của người Việt. Với lịch sử hình thành hơn 1000 năm, tín ngưỡng này không chỉ là một phần của di sản văn hóa phi vật thể mà còn là nơi hội tụ những giá trị tâm linh sâu sắc. Tín ngưỡng Tứ Phủ tin rằng có bốn phủ chính cai quản vũ trụ, bao gồm Thiên Phủ, Địa Phủ, Thủy Phủ và Nhạc Phủ, nơi ngự trị của các vị thần linh, thánh mẫu.
Mục Lục
Hệ Thống Tín Ngưỡng Thờ Thần Linh Tứ Phủ
Tín ngưỡng Tứ Phủ được truyền bá rộng rãi thông qua hình thức truyền miệng, dẫn đến sự đa dạng trong cách diễn giải và thực hành ở các vùng miền khác nhau. Sự phong phú này tạo nên một bức tranh văn hóa đa sắc màu, phản ánh đời sống tâm linh phong phú của người dân Việt Nam.
Hình ảnh minh họa điện thờ Tứ Phủ với đầy đủ các ban thờ.
Trong hệ thống Tứ Phủ, chúng ta thường nghe đến các khái niệm như:
- Tứ Phủ Thánh Cô
- Tứ Phủ Thánh Cậu
- Tứ Phủ Công Đồng
- Tứ Phủ Chầu Bà
- Tứ Phủ Ông Hoàng
- Tứ Phủ Thánh Mẫu
- Tứ Phủ Vạn Linh
Các Thần Linh Tứ Phủ
Tín ngưỡng Tứ Phủ, đặc biệt là nhánh Đạo Mẫu, có sự giao thoa và hòa nhập với các yếu tố của Phật giáo và Đạo giáo. Do đó, một số vị thần Phật như Phật Thích Ca, Quán Thế Âm, Ngọc Hoàng Thượng Đế… cũng được thờ cúng trong điện thần Tứ Phủ. Tuy nhiên, tín đồ thường tập trung vào việc thờ tự và sinh hoạt tín ngưỡng xoay quanh hàng Thánh Mẫu trở xuống.
Sơ đồ hệ thống thần linh trong tín ngưỡng Tứ Phủ, từ cao đến thấp.
Hệ thống thần linh Tứ Phủ được phân chia thành nhiều cấp bậc và vai trò khác nhau, bao gồm:
1. Tứ Phủ Thần Vương
- Vua Cha Thiên Phủ: Ngọc Hoàng Thượng Đế, vị thần tối cao cai quản bầu trời.
- Vua Cha Nhạc Phủ: Tản Viên Sơn Thánh, vị thần núi cai quản vùng núi non.
- Vua Cha Thoải Phủ: Phu Tang Cam Lâm Đại Đế, vị thần nước cai quản sông ngòi, biển cả.
- Vua Cha Địa Phủ: Phong Đô Đại Đế, vị thần cai quản địa ngục (âm phủ), có quyền lực cao hơn cả Thập Điện Diêm Vương.
2. Tam Tòa Thánh Mẫu
Vì nhiều lý do lịch sử và tín ngưỡng, bốn vị Thánh Mẫu của Tứ Phủ thường được gộp chung thành Tam Tòa Thánh Mẫu, bao gồm:
- Mẫu Thượng Thiên: Cai quản Thiên Phủ, tượng trưng cho bầu trời.
- Mẫu Thượng Ngàn: Cai quản Nhạc Phủ, tượng trưng cho núi rừng.
- Mẫu Đệ Tam Thoải Phủ: Cai quản Thủy Phủ, tượng trưng cho sông nước.
Việc gộp thành Tam Tòa Thánh Mẫu có thể được lý giải như sau:
- Thiên – Địa đồng quy: Mẫu Tiên ủy quyền đại diện trên nhân thế cho Mẫu Liễu Hạnh (tức Mẫu Địa), trở thành Thánh Mẫu Thần Chủ.
- Nhạc Phủ và Địa Phủ được gộp chung, vì đều là miền Trung Nguyên nơi con người sinh sống. Thiên Phủ là Thượng Nguyên, Thoải Phủ là Hạ Nguyên.
- Mẫu Thượng Ngàn được thờ riêng bên Cung Sơn Trang.
3. Tam Toà Chúa Mường
- Thanh Sơn Chính Phái Đệ Nhất Thượng Ngàn sắc phong Lê Mại Đại Vương hiệu viết Bạch Anh Quản Trưởng Sơn Lâm Công Chúa
- Đệ Nhị Thượng Ngàn Cao Sơn Công Chúa Diệu Tín Thiền Sư La Bình Công Chúa
- Đệ Tam Thượng Ngàn Sơn Trang Tàng Hình Diệu Nghĩa Thiền Sư Quế Hoa Công Chúa
4. Ngũ Vị Tôn Quan (Hàng Quan Lớn)
- Quan Lớn Đệ Nhất Thượng Thiên
- Quan Lớn Đệ Nhị Thượng Ngàn Giám Sát
- Quan Lớn Đệ Tam Thoải Phủ
- Quan Lớn Đệ Tứ Khâm Sai
- Quan Lớn Đệ Ngũ Tuần Tranh
5. Lục Phủ Tôn Quan
- Quan Lớn Đệ Lục
- Quan Lớn Đệ Thất Đào Tiên
- Quan Lớn Đệ Bát Đồng Bằng Sông Diêm
- Quan Lớn Đệ Cửu
- Quan Lớn Đệ Thập Triệu Tường
Các vị Quan được thờ cúng phổ biến là Quan Đệ Nhất, Quan Đệ Nhị, Quan Đệ Tam, Quan Đệ Tứ, Quan Đệ Ngũ.
6. Tứ Phủ Thánh Bà (Hàng Chầu Bà)
- Chầu Đệ Nhất Thượng Thiên (Quế Hoa Công Chúa)
- Chầu Đệ Nhị Thượng Ngàn (Đông Quang Công Chúa)
- Chầu Đệ Tam Thoải Phủ
- Chầu Đệ Tứ Khâm Sai (Chiêu Dung Công Chúa)
- Chầu Năm Suối Lân (Suối Lân Công Chúa)
- Chầu Lục Cung Nương (Lục Cung Công Chúa )
- Chầu Bảy Kim Giao ( Mỏ Bạch Công Chúa )
- Chầu Bát Nàn (Chầu Bát Đông Cuông, Chầu Bát Mỏ Ba)
- Chầu Chín Cửu Tỉnh (Quỳnh Hoa Công Chúa)
- Chầu Mười Đồng Mỏ (Mỏ Ba Công Chúa)
- Chầu Bé Bắc Lệ (Bắc Lệ Công Chúa)
- Chầu Bé Thủy
Các vị Chầu phổ biến được hầu bóng gồm Chầu đệ Nhị, Chầu Năm, Chầu Lục, Chầu Mười, Chầu Bé. Ngoài ra, có người hầu giá Chúa Thác Bờ sau giá Chầu Đệ Tam. Cũng có người hầu giá Chầu Bát Nàn (còn gọi là Chầu Bát Tiên La, Chầu Bát Thái Bình, tức bà Vũ Thị Thục – nữ tướng của Hai Bà Trưng) thay cho giá Chầu Bát Ngàn.
7. Tứ Phủ Thánh Hoàng (Hàng Ông Hoàng)
- Ông Hoàng Cả
- Ông Hoàng Đôi Thượng Ngàn
- Ông Hoàng Bơ Thoải Phủ
- Ông Hoàng Tư Địa Phủ
- Ông Hoàng Năm Mán Tộc
- Ông Hoàng Sáu Thanh Hà
- Ông Hoàng Bảy Bảo Hà
- Ông Hoàng Bát Nùng
- Ông Hoàng Chín Cờn Môn
- Ông Hoàng Mười Nghệ An
Ngoài ra còn có ông Hoàng Báo Đông Cuông, ông Hoàng Bắc Quốc, ông Chín Thượng Ngàn.
8. Tứ Phủ Thánh Cô (Hàng Cô)
- Cô Cả Thượng Thiên
- Cô Bơ Thoải Cung (Cô Bơ Hàn Sơn, Cô Bơ Bông)
- Cô Tư Địa Phủ (Cô Tư Tứ Tổng Tây Hồ)
- Cô Năm Suối Lân
- Cô Sáu Sơn Trang
- Cô Bảy Kim Giao (Cô Bảy Mỏ Bạch, Cô Bảy Tân La)
- Cô Tám Đồi Chè
- Cô Chín Cửu Tỉnh (Cô Chín Sòng Sơn, Cô Chín Giếng)
- Cô Mười Đồng Mỏ (Cô Mười Mỏ Ba)
- Cô Bé Thượng Ngàn
- Cô Bé Thủy Cung
Trong 12 vị Thánh Cô thì có 4 vị thánh cô thường xuyên ngự đồng là: Cô Đôi Thượng Ngàn, Cô Bơ Thoải, Cô Chín Sòng Sơn, Cô Bé Đông Cuông. Các cô ngoài hàng Thập Nhị Thánh Cô nhưng hiển ứng linh thông nên các thanh đồng hay kiều về như Đôi Cô Cam Đường.
9. Thập Nhị Bộ Tiên Nàng
Ngoài ra trong khoa cúng còn nhắc tới 12 Thánh Cô Sơn Trang (các cô ít khi ngự đồng):
- Cô Cả Núi Dùm
- Cô Đôi Bắc Lệ
- Cô Ba Tam Kỳ
- Cô Tư
- Cô Năm Đồng Tiền
- Cô Sáu Đồi Ngang
- Cô Bảy Tân An
- Cô Tám Đồi Chè
- Cô Chín Đông Cuông
- Cô Mười Suối Ngang
- Cô Mười Một Đồng Nhân
- Cô Mười Hai Bắc Lệ
10. Tứ Phủ Thánh Cậu (Hàng Cậu)
- Cậu Hoàng Cả (cậu Quận Phủ Dày)
- Cậu Hoàng Đôi (cậu Quận Đồi Ngang)
- Cậu Hoàng Bơ Thoải Phủ
- Cậu Hoàng Tư Địa Phủ
- Cậu bé bản đền
Ngoài ra còn có cậu bé Lệch ở gần đền Trần.
11. Hàng Quan Ngũ Hổ, Ông Lốt
Tức là năm ông hổ tượng trưng ngũ hành và ông lốt (mãng xà).
Trong quan niệm dân gian, hổ là vị chúa cai quản rừng núi, hình tượng hổ biểu tượng cho sức mạnh thiêng liêng, diệt trừ tà ma, trấn giữ các phương.
12. Quan Ngũ Hổ
Quan Ngũ Hổ gồm 05 vị là:
- Đông Phương Giáp Ất Mộc Đức Thanh Hổ Thần Quan
- Nam Phương Bính Đinh Hỏa Đức Xích Hổ Thần Quan
- Trung ương Mậu Kỷ Thổ Đức Hoàng Hổ Thần Quan
- Tây Phương Canh Tân Kim Đức Bạch Hổ Thần Quan
- Bắc Phương Nhâm Quý Thủy Đức Hắc Hổ Thần Quan
Quan Hổ được vẽ 5 ông hổ màu sắc khác nhau, tương ứng với Ngũ hành “kim, mộc, thủy, hỏa, thổ”:
- Hoàng hổ (màu vàng) trấn khu trung tâm (địa khu)
- Hắc hổ (màu đen) trấn phương bắc (thủy khu)
- Bạch hổ (màu trắng) trấn phương tây (kim khu)
- Xích hổ (màu đỏ) trấn phương nam (hỏa khu)
- Thanh hổ (màu xanh) trấn phương đông (mộc khu)
13. Ông Lốt
- Thanh Xà Đại tướng Quân
- Bạch Xà Đại tướng Quân
Ngoài ra, cũng có nhiều vị khác được hát văn ca ngợi, và có hầu một số vị Chúa bà như Chúa Thác Bờ ,Chúa Tây Thiên, Chúa Nguyệt Hồ, Chúa Lâm Thao, Chúa Ngũ Phương, Chúa Ba Nàng, Chúa Bạch Hạc Xuân Nương,.. Các bà Chúa bản cảnh này quyền cai một vùng địa phương.
Các Thánh miền Thượng Ngàn chia làm Sơn Lâm Bộ (rừng cây trên núi cao), Sơn Trang Bộ (thung lũng có điều kiện để sinh sống), Sơn Tinh Bộ (hệ thống các thần rừng), chia ra cai quản Thượng Ngàn, trên hết là Tam Vị trưởng quản sơn lâm (Bạch Anh Trưởng Sơn Lâm Công Chúa, Diệu Tín Thiền Sư, Diệu Nghĩa Thiền Sư), dưới có bát bộ sơn trang là 8 họ sơn trang lớn trấn giữ các vùng trọng yếu và 12 cô kề cận Mẫu thượng ngàn cai quảng khắp các cửa rừng cửa bể, dưới các vị tướng sơn trang, quan văn võ, các cô hầu.
Các thần linh kể trên là các thần linh phổ biến nhất, được đông đảo con nhang đệ tử công nhận thờ phụng. Tuy nhiên, hoạt động này có nhiều bừa bãi, khi mà nhiều ông đồng bà đồng “bịa” thêm vị thánh nào đó để hầu, hay có người hầu cả Ngọc Hoàng… gây phản cảm và méo mó đạo Mẫu.
Tín Ngưỡng Tam Tứ Phủ Là Gì?
Không giống tín ngưỡng thờ Mẫu, tín ngưỡng Tam Tứ Phủ còn thờ các nam thần khác như các vị vua cha, ông hoàng, quan hoàng, thánh cậu… Sự xen kẽ số lượng nam thần với số lượng nữ thần đồng đều cho thấy Tam Tứ Phủ có sự đồng đều, hài hòa về âm và dương.
Căn Tứ Phủ Là Gì?
Căn Tứ Phủ, hay còn gọi là Căn đồng số lính, có thể hiểu là số phận của một người đã được định sẵn là phải ra hầu thánh để làm lính, làm đồng bốn phủ. Đây là một quan niệm quan trọng trong tín ngưỡng Tứ Phủ, ảnh hưởng đến cuộc đời và con đường tu tập của một số người.
Kết Luận
Tín ngưỡng Tứ Phủ là một phần không thể thiếu trong bức tranh văn hóa tâm linh Việt Nam. Việc tìm hiểu và khám phá hệ thống thần linh, các nghi lễ và giá trị của Tứ Phủ giúp chúng ta hiểu sâu sắc hơn về đời sống tinh thần của người Việt, đồng thời góp phần bảo tồn và phát huy những giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp. Tín ngưỡng này, với sự phong phú và đa dạng, tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong việc kết nối cộng đồng và nuôi dưỡng những giá trị đạo đức tốt đẹp trong xã hội.