Đặc sản biển Tây Nam
Cá nhám, với hình dáng tương tự cá mập con, là một loài thủy sản phổ biến ở nhiều vùng biển Việt Nam. Đặc biệt, tại các quần đảo xa xôi phía Tây Nam thuộc Vịnh Thái Lan như Phú Quốc, Nam Du, Hải Tặc…, số lượng cá nhám và ngư dân làm nghề đánh bắt chúng nhiều hơn hẳn.
Cá nhám được xem là một đặc sản của vùng biển Tây Nam. Tuy nhiên, việc săn bắt loài cá này đòi hỏi kinh nghiệm và sự am hiểu về môi trường sống của chúng. Cá nhám thường sống ở những vùng nước sâu, địa hình hiểm trở, tương tự như các loài cá săn mồi khác.
Theo kinh nghiệm của những ngư dân lâu năm, cá nhám có nhiều loại khác nhau. Cá nhám thông thường là phổ biến nhất ở vùng biển Việt Nam, Thái Bình Dương và Ấn Độ Dương.
Một loại khác là cá nhám đen, có thân màu đen tuyền, kể cả phần bụng. Loài này quý hiếm hơn và được các tổ chức bảo vệ động vật xếp vào danh mục cần bảo vệ, cấm khai thác. Cá nhám đen ít xuất hiện ở Việt Nam, giá trị dinh dưỡng không cao, nhưng vây, da và mỡ lại được ưa chuộng và có giá bán cao. Nhiều người thường nhầm lẫn giữa cá nhám đen và cá nhám thông thường (màu xám, bụng trắng).
Tại các cảng cá, chợ dân sinh hoặc khu du lịch ở vùng biển đảo phía Tây Nam, đặc biệt là Kiên Giang, cá nhám được bày bán khá nhiều. Giá ở chợ cao hơn 2-3 lần so với ở cảng cá, đặc biệt là cá nhám còn sống thả bơi trong chậu nước do chi phí bảo quản lớn. Thịt cá nhám khá ngon và chế biến được nhiều món.
Anh Nguyễn Văn Quý, 34 tuổi, ở xã Kiên Bình (huyện Kiên Lương, Kiên Giang), với nhiều năm kinh nghiệm săn cá nhám, chia sẻ rằng cá nhám thường được đánh bắt bằng lưới vây.
“Cá nhám đi đơn lẻ, trọng lượng nhỏ, chỉ từ 2 đến 10 kg, nên câu rất khó bắt. Lưới kéo cũng không dễ bắt được cá nhám vì chúng lặn sâu dưới đáy biển vào ban ngày và nổi lên tầng nước mặt vào ban đêm để kiếm mồi. Đây là thời điểm người đi săn cá nhám có cơ hội bắt chúng. Ngoài việc rải mồi nhử, việc nắm bắt tập tính của loài cá này rất quan trọng để quyết định hiệu quả săn bắt” – anh Quý nói.
Về kinh nghiệm săn cá nhám, anh Quý cho biết cá nhám rất dữ tợn, ngay cả khi mắc lưới.
“Đừng nghĩ rằng có thể thò tay vào gỡ khi cá mắc lưới, vì chúng có thể cắn nát ngón tay. Cá nhám trưởng thành nặng khoảng 5-6 kg, dài hơn một mét và có hàm răng sắc nhọn ở bụng dưới. Khi săn mồi, cá nhám thường dùng đuôi quật con mồi ngất đi rồi lao vào cắn. Khi bắt cá nhám, ngư dân cũng phải dựa vào đặc tính này, khống chế phần đầu, dù đó là nơi có răng nhọn. Nếu cầm phía đuôi, chúng sẽ đập và cắn rất nguy hiểm. Cách tốt nhất là đè đầu và bóp phía vây của chúng lại” – anh Quý chia sẻ kinh nghiệm.
Cuộc mưu sinh gian khó
Theo anh Quý, nhóm của anh gồm 5 người, góp tiền mua chung một chiếc ghe. Ngoài săn cá nhám, anh còn bắt được một số loài cá khác ở vùng biển miền Tây. Cá nhám rất khỏe, nếu dính lưới nhưng được kéo lên ngay thì vẫn sống khỏe. Ngược lại, hầu hết cá nhám câu hoặc đánh bắt trên những ghe thuyền lớn đều đã chết khi về tới cảng. Cá nhám còn sống khi đem lên ghe được cho vào thùng nhựa và có thể sống tiếp một vài tuần.
“Trước kia, mỗi đêm chỉ cần chạy ghe quanh khu Hòn Ngang, Hòn Heo, Hòn Nhum ngoại vịnh Ba Hòn là bắt được cá nhám. Nhưng khoảng 5 năm trở lại đây, khi cá nhám được khách du lịch ưa chuộng thì chúng bị săn bắt rất nhiều, phải chạy ghe xa hơn bên vịnh Cây Dương hay ngược về vịnh Thuận Yến mới có. Nghề săn cá nhám rất cực vì chúng là loài tinh khôn. Thường ngư dân tìm những đàn cá nhỏ là mồi của cá nhám rồi vây bắt. Tất cả ngư dân làm nghề săn cá nhám đều đi ban đêm, ngày không ai nhìn thấy cá nhám bao giờ. Nếu may mắn, có ngày anh em chúng tôi bắt được 20 con cá nhám. Nhưng cũng có ngày chỉ tầm 5-7 con” – anh Quý chia sẻ.
Ở khu vực ven biển Kiên Giang có rất nhiều ghe làm nghề săn bắt cá nhám. Ngoài ngư dân của các huyện ven biển như Kiên Lương, Hà Tiên, Hòn Đất…, ngư dân ở các đảo Phú Quốc, Nam Du… cũng có nhiều ghe thuyền làm nghề này. So với các loại thủy sản khác, sản lượng của nghề săn cá nhám không nhiều, nhưng do giá cao hơn nên cũng mang lại nguồn thu lớn.
Ông Nguyễn Văn Đấu, 53 tuổi, chủ một ghe ở cảng cá Ba Hòn (huyện Kiên Lương), cho biết ghe gia đình ông làm nghề lưới vây và thường xuyên bắt được nhiều cá nhám.
“Dựa vào từng mùa, mình đi theo các đàn cá nhỏ như cá cơm, cá trích, nục… để săn cá nhám. Vì lưới vây có thể bắt được nhiều loại nên thu nhập cũng đỡ. Cá nhám còn sống thời gian trước bán ngay tại cảng là 80-100 ngàn đồng/kg, cao gấp 2-3 lần so với các loại thủy sản thông thường. Nếu cá chết thì giá rẻ hơn, chỉ bằng một nửa. Vào những tháng cuối năm, khách du lịch đông thì cá nhám lên giá khoảng 120 ngàn đồng, không thua gì cá thu, cá bớp. Ngoài bán ngay tại cảng Ba Hòn này, nếu ghe đi xa thì mình ghé về Hàm Ninh, Dương Đông ngoài Phú Quốc bán cũng rất chạy. Những chuyến biển như vậy có lúc thu cả năm bảy triệu đồng mỗi đêm. Tuy nhiên, năm nay rất khó khăn vì khách du lịch không có, cá nhám gần như không ai mua. Nhiều ghe chuyển qua đánh bắt mấy loại cá nhỏ, bán làm mắm, làm thức ăn gia cầm” – ông Đấu chia sẻ.
Theo ông Đấu, hiện nay cách một ngày ghe của ông mới ra cảng một lần để đánh bắt vì nhu cầu thương lái thu mua không nhiều, giá cũng giảm, không đủ bù cho các khoản chi phí khác.
“Mình đầu tư ghe, thuê anh em làm nghề săn cá nhám cho mình nhiều năm. Nay công việc khó khăn mà cứ ở cảng mãi thì anh em lấy gì mà sống. Thế nên dù không lợi nhuận nhiều, ghe cũng phải xuất bến để có công việc cho anh em làm. Đợt này, ghe chỉ chạy khoảng 5 tiếng, quanh vịnh Ba Hòn rồi về, dù nhiều hay ít cũng không chạy xa như năm ngoái nữa vì sợ tốn dầu” – ông Đấu giải bày.
Những ngày này, đi dọc các cảng cá ven biển Tây Nam, không chỉ riêng ghe của ông Đấu, anh Quý mà hàng trăm ghe khác cũng trong tình cảnh tương tự. Ngư dân không dám ra khơi do chi phí nghề biển tăng mà giá trị thủy sản lại giảm, nhất là thủy sản chuyên phục vụ khách du lịch.
Hy vọng về tương lai
Hy vọng trong thời gian tới, khi du lịch phục hồi và khách du lịch trở lại vùng biển phía Tây Nam, những thợ săn cá nhám lành nghề sẽ lại tiếp tục ra khơi đêm đêm cùng những công việc quen thuộc của mình, mang về những mẻ cá tươi ngon, góp phần vào sự phát triển kinh tế địa phương và làm phong phú thêm ẩm thực biển của Việt Nam.