Nhiều người biết đến những danh xưng quen thuộc như Hoàng hậu, Hoàng tử, Công chúa hay Phò mã, nhưng ít ai biết con dâu của Vua được gọi là gì. Bài viết này sẽ đi sâu vào tìm hiểu danh xưng này, đặc biệt trong bối cảnh triều Nguyễn, triều đại quân chủ cuối cùng của Việt Nam.
Năm 2000, khi đến Huế, một trong những câu hỏi mà chúng tôi muốn tìm lời giải đáp nhất là: “Con dâu của nhà Vua thì gọi là gì?”. Thật đáng tiếc, các hướng dẫn viên du lịch, kể cả những người làm việc tại các khu vực cố đô, đều đưa ra những câu trả lời khác nhau, thậm chí có người còn hứa sẽ tìm hiểu thêm. Đến nay, dù câu trả lời vẫn chưa hoàn toàn rõ ràng, nhưng có thể thấy rằng hệ thống tên gọi trong Hoàng tộc vô cùng phức tạp, thay đổi tùy theo vương triều, quốc gia và thời đại.
Mục Lục
Con dâu của Vua được gọi là gì?
Theo học giả An Chi, trong “Chuyện Đông, Chuyện Tây” tập I, con dâu của vua gọi là hoàng tức (皇媳). “Hoàng” là thành tố chỉ những gì thuộc về nhà vua, liên quan đến vua. “Tức” là dạng tắt của “tức phụ”, có nghĩa là con dâu. Con rể của vua vốn được gọi là hoàng tế (皇婿), sau này gọi là Phò mã.
Tuy nhiên, từ “hoàng tức” không được sử dụng phổ biến trong các từ điển Hán Việt và tiếng Việt thông dụng. Thay vào đó, chúng ta thường thấy các từ như “thái tử phi” hoặc “hoàng tử phi” được dùng để chỉ các nàng dâu của nhà vua trên báo chí và phim ảnh hiện nay. Về mặt ngữ nghĩa, các từ này cũng hoàn toàn chính xác. Theo Hán Việt Tự điển của Thiều Chửu, “phi” có nghĩa là vợ của thái tử và các vương hầu.
Vậy, triều Nguyễn, triều đại quân chủ cuối cùng của nước ta, gọi các nàng dâu đó là gì?
Danh xưng “Phủ Thiếp” dưới triều Nguyễn
Tham khảo một số gia phả hiện đang được lưu giữ tại các phủ, phòng, có thể thấy rằng dưới triều Nguyễn, dâu của nhà vua thường được gọi là phủ thiếp (府妾).
Ví dụ, theo gia phả của phòng Trấn Tịnh Quận Công, Hoàng tử thứ 45 Miên Dần có 06 bà vợ, trong đó có người được gọi là “Đệ nhất phủ thiếp”, “Đệ nhị phủ thiếp”. Tương tự, gia phả của phòng Thụy Thái Vương cũng sử dụng từ “phủ thiếp” để chỉ vợ của các Hoàng tử.
Một tư liệu khác, “Chuyện các bà trong cung”, cũng ghi nhận việc bà họ Trương được cưới làm phủ thiếp khi vua Khải Định còn là ông Hoàng Phụng Hoá Công. Tác giả Nguyễn Đắc Xuân trong “Chuyện nội cung các vua” cũng sử dụng từ “phủ thiếp” khi nói về việc các hoàng tử nạp thiếp.
Bên cạnh đó, nếu phủ thiếp là vợ chính thì còn được gọi là Nguyên Cơ. Nếu ở thứ bậc thấp hơn phủ thiếp thì gọi là Đằng thiếp (vợ thứ) hay Dắng thiếp (vợ hầu). Cần chú ý là Nguyên Cơ khác với Nguyên Phi. Nguyên Phi chỉ vợ vua hoặc người có tước Vương.
Ý nghĩa của danh xưng “Phủ Thiếp”
Vậy “phủ thiếp” là gì? Dưới triều Nguyễn, từ này liên hệ đến từ “xuất phủ”. Theo lệ, các hoàng tử khi đến tuổi trưởng thành (14, 15 tuổi) thì phải xuất phủ, tức là ra ở ngoài Tử Cấm Thành, biệt lập gia đình. Do đó, phủ thiếp có thể hiểu là vợ (thiếp) của một hoàng tử đã đến tuổi trưởng thành (xuất phủ), có nhà ở và gia đình riêng.
Cách gọi này của riêng triều Nguyễn khác biệt với cách gọi của các triều đại phong kiến Trung Quốc, thể hiện một sáng tạo có ý thức độc lập của tiền nhân.
Xưng hô trong hoàng tộc
Ngoài danh xưng “phủ thiếp”, hệ thống xưng hô trong hoàng tộc cũng vô cùng phức tạp và được phân chia theo cấp bậc rõ ràng. Dưới đây là một số tước hiệu và cách xưng hô phổ biến:
-
Cha, mẹ vua:
- Bà của vua: Thái hoàng thái hậu
- Cha vua (chưa từng làm vua): Quốc lão
- Cha vua (đã từng làm vua): Thái thượng hoàng
- Mẹ vua (chồng chưa từng làm vua): Quốc mẫu
- Mẹ vua (chồng đã từng làm vua): Thái hậu
- Mẹ kế (phi tử của vua đời trước): Thái phi
-
Vua: Hoàng đế, tự xưng là Trẫm hoặc Quả nhân.
-
Hậu phi: Có nhiều cấp bậc khác nhau, tùy theo từng triều đại. Ví dụ, thời nhà Thanh có Hoàng hậu, Hoàng quý phi, Quý phi, Phi, Tần,…
-
Con vua:
- Con trai: Hoàng tử (thời nhà Hán đến nhà Minh), A ca (thời nhà Thanh)
- Con gái: Hoàng nữ, Công chúa, Cách cách (thời nhà Thanh)
- Hoàng tử được chỉ định lên ngôi: Đông cung thái tử, Thái tử
Kết luận
Như vậy, danh xưng “con dâu của Vua” có nhiều cách gọi khác nhau tùy theo từng thời kỳ và triều đại. Dưới triều Nguyễn, phổ biến nhất là danh xưng phủ thiếp, dùng để chỉ vợ của các hoàng tử đã đến tuổi trưởng thành và được phép xuất phủ. Việc tìm hiểu về các danh xưng và hệ thống xưng hô trong hoàng tộc giúp chúng ta hiểu rõ hơn về lịch sử và văn hóa Việt Nam.