Bạn là con cả, con giữa, con út hay con một trong gia đình? Bạn có bao giờ tự hỏi vị trí của mình trong gia đình ảnh hưởng đến tính cách của bạn như thế nào không? Các nhà tâm lý học tin rằng thứ tự sinh có thể tác động sâu sắc đến sự phát triển cá tính của mỗi người.
Thứ tự sinh có thể giải thích vì sao những đứa trẻ sinh ra trong cùng một gia đình, có mối liên hệ di truyền chặt chẽ, lại có những tính cách khác biệt rõ rệt. Hãy cùng tìm hiểu về thứ tự sinh, cách nó ảnh hưởng đến tính cách và cách giúp con cái bạn ứng xử phù hợp.
Mục Lục
Thứ tự sinh ảnh hưởng đến tính cách của trẻ như thế nào?
Có nhiều tranh luận về mức độ ảnh hưởng giữa thứ tự sinh, yếu tố di truyền, tính khí bẩm sinh, môi trường sống và phương pháp nuôi dạy con cái. Một số nghiên cứu cho rằng mối liên hệ giữa mỗi cá nhân và thứ tự sinh chỉ thể hiện rõ trong gia đình và mờ nhạt dần khi đứa trẻ trưởng thành và tự lập.
Tuy nhiên, vẫn có những mối liên hệ đáng chú ý giữa thứ tự sinh và một số yếu tố như chỉ số IQ. Nghiên cứu cho thấy con cả thường có chỉ số IQ cao hơn so với con giữa. Ngoài ra, có một lý thuyết về “ảnh hưởng thứ tự sinh trong anh em” cho rằng đàn ông có nhiều anh trai có xu hướng đồng tính cao hơn.
Cấu trúc gia đình phức tạp hơn như gia đình hỗn hợp hoặc khoảng cách tuổi tác lớn giữa các con có thể làm phức tạp thêm vấn đề. Dù vậy, thứ tự sinh vẫn có tác động đến cách cha mẹ đối xử với con cái, từ đó ảnh hưởng đến sự phát triển của từng cá nhân. Thứ tự sinh đặt mỗi đứa trẻ vào một vị trí khác nhau trong gia đình, và mỗi đứa trẻ sẽ phát triển theo những cách khác nhau để thu hút sự chú ý của cha mẹ.
Con đầu lòng
Theo lý thuyết về thứ tự sinh, con đầu lòng thường có xu hướng bảo thủ, thích làm hài lòng cha mẹ và thường đóng vai trò “đại ca” của các em. Nhiều phi hành gia và tổng thống Mỹ là con cả, và họ thường trở thành những nhà lãnh đạo.
Con đầu lòng là trung tâm của sự chú ý cho đến khi em bé thứ hai ra đời. Việc mất đi vị trí độc tôn này có thể gây ra những “chấn thương” tâm lý, ảnh hưởng đến tính cách và cách ứng xử của con trong cuộc sống sau này.
Một số con đầu lòng cố gắng giành lại sự chú ý của cha mẹ bằng cách không ngừng nỗ lực và đạt được thành tích. Các bé có thể không thích em mình. Nhiều nghiên cứu cho thấy con đầu lòng thường không thích em của mình so với các bé khác.
Trong khi con đầu lòng thường có xu hướng định hướng mục tiêu, quyết đoán, hướng ngoại, có tổ chức và có trách nhiệm, các bé cũng dễ ghen tị và căng thẳng hơn so với các em.
Lý thuyết về thứ tự sinh cũng cho thấy những người lần đầu làm cha mẹ thường lo lắng và tạo áp lực lớn hơn cho con đầu lòng so với con giữa.
Cha mẹ thường kỳ vọng nhiều hơn vào con đầu lòng và cảm thấy thoải mái hơn khi con thứ hai ra đời. Có lẽ đây là lý do tại sao những người tham vọng thường là con đầu lòng.
Lời khuyên cho việc dạy con đầu lòng:
- Hãy thư giãn, đừng đặt quá nhiều áp lực lên con.
- Dạy con biết phụ giúp việc nhà sớm, nhưng chỉ giao những trách nhiệm phù hợp với lứa tuổi.
- Dành cho con một số đặc quyền để bù đắp cho những trách nhiệm được giao, ví dụ như cho phép con thức khuya hơn một chút.
- Khuyến khích con giúp đỡ em để con có cơ hội thể hiện vai trò anh/chị.
Con giữa
“Hội chứng con giữa” không phải là một bệnh lý hay rối loạn tâm lý thực sự. Đây chỉ là một thuật ngữ được sử dụng để mô tả cảm giác bị đối xử bất công mà con giữa thường trải qua. Tuy nhiên, lý thuyết về thứ tự sinh lại cho rằng con giữa là người có sự chuẩn bị tốt nhất để sống tự lập.
Một số nhà nghiên cứu cho rằng con giữa có thể cảm thấy bị bỏ rơi khi cha mẹ quá tập trung vào con đầu lòng, điều này có thể khiến con giữa trở nên cạnh tranh với anh chị em.
Con giữa đầu tiên sẽ là người trẻ nhất trong gia đình. Tuy nhiên, khi có em út, bé sẽ mất đi vị trí đó và sự quan tâm trước đây. Một số bé có thể cảm thấy tồi tệ hơn cả con đầu lòng khi mất đi sự chú ý của cha mẹ. Tuy nhiên, cha mẹ thường dễ dãi và ít đòi hỏi ở con giữa hơn, điều này có nghĩa là con giữa cũng ít chịu áp lực hơn so với con đầu lòng. Sự lo lắng và kiểm soát chặt chẽ đối với con đầu lòng cũng giảm bớt khi đến con giữa.
Con giữa thường phải dung hòa giữa con đầu lòng và con út, do đó bé thường trở thành một người thương lượng giỏi trong gia đình. Con giữa cũng có vẻ dễ kết bạn hơn vì bé học được cách trung lập, quyết đoán, linh hoạt và đồng cảm để thích nghi với anh chị em. Bé cũng có xu hướng xử lý những thất vọng tốt hơn anh chị em của mình.
Mối quan hệ của con giữa với anh chị cả rất quan trọng, vì nó quyết định liệu bé sẽ bắt chước anh chị mình hay làm ngược lại. Mối quan hệ này cũng thay đổi tùy thuộc vào giới tính của các bé. Nếu anh chị của bé bị khuyết tật, con giữa thường phải đứng lên và cư xử như con trưởng. Thông thường, con giữa sẽ có sở thích và cách cư xử khác với con đầu. Nếu con đầu giỏi thể thao, con giữa có thể là một học giả giỏi giang. Nếu con đầu là người nghiêm túc và có định hướng rõ ràng, con giữa có thể là người tự do và phóng khoáng.
Con giữa thường có xu hướng hướng ngoại và ít chịu sự kiểm soát của gia đình hơn so với con đầu lòng. Kỹ năng xã hội tốt giúp bé không bao giờ cảm thấy cô đơn và có những mối quan hệ tốt đẹp.
Lời khuyên cho việc nuôi dạy con giữa:
- Đừng bao giờ so sánh con giữa với anh chị em.
- Hãy giúp con phát huy những ưu điểm riêng.
- Đảm bảo con luôn có những bức ảnh riêng, thay vì chỉ chụp chung với anh chị em.
- Tạo cơ hội để có thời gian riêng dành cho con: đi chơi, mua sắm hoặc đọc truyện.
- Đừng để con lạc lõng giữa đám đông.
- Khuyến khích những sở thích đặc biệt của con như thể thao hoặc âm nhạc.
Con út
Con út thường nổi loạn và thích thay đổi thế giới. Các bé thường có xu hướng phá vỡ những quy tắc của gia đình và ổn định cuộc sống muộn hơn so với các thành viên khác trong gia đình.
Con út điển hình là người cố chấp, có duyên và vui tính. Vì là con út “mãi mãi” trong gia đình (không như con giữa), con út thường được cưng chiều hơn. Các bé cũng ít bị hạn chế bởi luật lệ và quy định so với con đầu. Hậu quả là con út có thể gặp khó khăn trong việc kiểm soát bản thân. (Tỷ lệ con út cao hơn trong số những người nghiện rượu).
Con út cũng là người thích thu hút sự chú ý. Các bé thường nổi loạn có lẽ vì thường bị áp đặt bởi anh chị.
Con út thường tránh đưa ra quyết định và không thích chịu trách nhiệm.
Lời khuyên trong việc nuôi dạy con út:
- Dạy con phải đứng lên bảo vệ bản thân khi bị anh chị bắt nạt.
- Khuyến khích con có tiếng nói cho bản thân, thay vì để anh chị nói thay hoặc giới thiệu con với người khác.
- Tạo một chút áp lực cho con và dạy con cách chịu trách nhiệm, cho con biết bạn kỳ vọng vào con.
- Cư xử với con như một người lớn, đừng mãi xem con là trẻ con.
- Đảm bảo tham gia mọi hoạt động với con, mặc dù bạn đã quen thuộc với những việc đó cùng các con lớn.
- Nhớ hỏi con về những chuyện xảy ra ở trường mỗi ngày, đừng để con ngoài tầm kiểm soát của bạn.
Con một
Ngày nay, cứ 5 trẻ em thì có 1 trẻ là con một, và con số này đang ngày càng tăng.
Con một thường rất cứng đầu. Có hai loại con một: một loại rất tự tin và quyết đoán như “người lớn tí hon”, và loại khác thường gặp khó khăn khi giao tiếp với trẻ khác vì không học được cách bảo vệ mình.
Lớn lên cùng với cha mẹ mà không có anh chị em, con một có thể quá tin tưởng vào mối quan hệ với bạn bè nên dễ bị lừa gạt.
Con một thường phát triển nhanh và rất giống cha mẹ. Vì không phải cạnh tranh để thu hút sự chú ý của cha mẹ, bé có thể cảm thấy đầy đủ, nhưng đôi khi có thể sống khép kín.
Các bé thường rất cầu toàn nên tự đặt kỳ vọng vào bản thân rất cao. Con một cũng có cuộc sống khá suôn sẻ vì không phải tranh giành đồ chơi, tivi hay nhà tắm với anh chị em, điều này có thể gây khó khăn cho bé khi sống chung với người khác.
Lời khuyên cho việc nuôi dạy con một:
- Khuyến khích con cứ là trẻ con.
- Nên khen ngợi trước khi đưa ra những phản hồi tiêu cực. Sự phê bình thường làm bé khó chịu.
- Yêu thương con một cách sáng suốt, đừng quá cưng chiều.
- Dạy con biết chờ đợi đồ chơi hoặc sự đối xử đặc biệt.
- Cho con nhiều cơ hội gặp gỡ bạn bè hàng xóm, họ hàng.
- Cho con nuôi chó mèo để biết quan tâm và chăm sóc người khác.