Trong triết học Mác-Lênin, bản chất của ý thức là một chủ đề quan trọng. Tuy nhiên, nhiều người vẫn chưa hiểu rõ vấn đề này. Bài viết này sẽ cung cấp các ví dụ về bản chất của ý thức để giúp độc giả dễ dàng nắm bắt hơn.
Mục Lục
Ý Thức Là Gì?
Trong tâm lý học, ý thức được định nghĩa là hình thức phản ánh tâm lý cao nhất, chỉ có ở con người. Nó là sự phản ánh bằng ngôn ngữ những gì con người tiếp thu được trong quá trình tương tác với thế giới khách quan. Theo triết học Mác-Lênin, ý thức là một phạm trù song song với vật chất. Nó là sự phản ánh thế giới vật chất khách quan vào bộ não con người, mang tính cái biến và sáng tạo, đồng thời có mối quan hệ hữu cơ với vật chất.
Ý thức là một hiện tượng xã hội. Sự ra đời và tồn tại của nó gắn liền với hoạt động thực tiễn, chịu sự chi phối không chỉ của các quy luật sinh học mà chủ yếu là của các quy luật xã hội, do nhu cầu giao tiếp và các điều kiện sinh hoạt thực tế của con người quy định. Do đó, ý thức mang bản chất xã hội.
Hình ảnh minh họa về ý thức và bộ não con người
Nguồn Gốc Của Ý Thức
Trong lịch sử triết học, nguồn gốc, bản chất, kết cấu và vai trò của ý thức luôn là một trong những vấn đề trung tâm của cuộc đấu tranh giữa chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa duy tâm. Dựa trên những thành tựu của triết học duy vật, khoa học và thực tiễn xã hội, triết học Mác-Lênin đã làm sáng tỏ những vấn đề này.
Ý thức có hai nguồn gốc chính:
-
Nguồn gốc tự nhiên: Yếu tố tự nhiên tạo nên ý thức chính là bộ não và hoạt động của nó, cùng với mối quan hệ giữa thế giới khách quan và con người. Thế giới khách quan tác động đến bộ não, tạo ra khả năng hình thành ý thức về thế giới khách quan. Tóm lại, ý thức là sự phản ánh thế giới khách quan từ con người.
-
Nguồn gốc xã hội: Nguồn gốc trực tiếp và quan trọng nhất quyết định sự ra đời và phát triển của ý thức là lao động và thực tiễn xã hội. Ý thức phản ánh hiện thực khách quan vào bộ não con người thông qua lao động, ngôn ngữ và các quan hệ xã hội. Ý thức là một sản phẩm và hiện tượng xã hội.
Bản Chất Của Ý Thức Theo Triết Học Mác-Lênin
Đã có nhiều ý kiến khác nhau về bản chất của ý thức. Triết học duy tâm quan niệm ý thức là một thực thể độc lập, là thực tại duy nhất, từ đó cường điệu tính năng động của ý thức đến mức coi ý thức sinh ra vật chất. Ngược lại, các nhà triết học duy vật đều thừa nhận vật chất tồn tại khách quan và ý thức là sự phản ánh của vật chất đó. Chủ nghĩa duy vật biện chứng dựa trên cơ sở lý luận phản ánh, coi ý thức là sự phản ánh hiện thực khách quan vào bộ não con người một cách năng động, sáng tạo; ý thức là hình ảnh chủ quan của thế giới khách quan.
Để hiểu rõ hơn về bản chất của ý thức, cần xem xét các khía cạnh sau:
Ý Thức và Vật Chất Đối Lập Nhau
Vật chất và ý thức tồn tại song song, nhưng giữa chúng có sự khác biệt mang tính đối lập. Ý thức là sự phản ánh, còn vật chất là cái được phản ánh. Vật chất tồn tại khách quan, bên ngoài và độc lập với ý thức. Ý thức là hiện thực chủ quan, là hình ảnh chủ quan của thế giới khách quan.
Ý Thức Là Hình Ảnh Chủ Quan Của Thế Giới Khách Quan
Ý thức không phải là hình ảnh vật lý hay hình ảnh tâm lý của động vật về sự vật. Ý thức là của con người, một thực thể xã hội năng động và sáng tạo. Ý thức ra đời trong quá trình con người hoạt động cải tạo thế giới, do đó mang tính năng động, sáng tạo, phản ánh và tái tạo hiện thực theo nhu cầu thực tiễn xã hội.
Tính chất năng động, sáng tạo của sự phản ánh ý thức được thể hiện ở khả năng hoạt động tâm sinh lý của con người trong việc định hướng, tiếp nhận, chọn lọc, xử lý và lưu giữ thông tin. Dựa trên những thông tin đã có, con người có thể tạo ra những thông tin mới và phát hiện ý nghĩa của thông tin được tiếp nhận. Sự phản ánh sáng tạo của ý thức nghĩa là ý thức phản ánh hiện thực một cách có định hướng và có chọn lọc nhằm nhận thức và cải biến thế giới thông qua lao động.
Trong khi phản ánh về thế giới, con người đã hình dung sự cải biến thế giới trong tương lai. Dựa trên những cái đã có, ý thức có thể tạo ra tri thức mới, có thể tưởng tượng, tiên đoán, dự báo tương lai và lập ra những giả thuyết khoa học.
Bức tượng “Người Tư Tưởng” thể hiện khả năng suy nghĩ và sáng tạo của ý thức con người
Ý Thức Là Một Hiện Tượng Xã Hội
Sự ra đời và tồn tại của ý thức gắn liền với hoạt động thực tiễn, chịu sự chi phối không chỉ của các quy luật sinh học mà chủ yếu là của các quy luật xã hội, do nhu cầu giao tiếp và các điều kiện sinh hoạt thực tế của con người quy định. Ý thức mang bản chất xã hội.
Ví Dụ Về Bản Chất Của Ý Thức
Để làm rõ hơn bản chất của ý thức, chúng ta có thể xem xét ví dụ sau:
Trong quá trình lao động để cải tạo thế giới khách quan, con người tác động vào sự vật một cách có định hướng và chọn lọc, tùy theo nhu cầu của mình. Ví dụ, các hoạt động xây nhà, cày ruộng, đào mương, xây cầu, làm đường… ở mỗi thời kỳ, mỗi giai đoạn hay mỗi địa phương có sự khác nhau và đều được con người tác động theo mục đích, nhu cầu khác nhau, phù hợp với điều kiện vật chất, kinh tế – xã hội.
Chính vì thế, ý thức của con người là sự phản ánh năng động, sáng tạo, có định hướng và chọn lọc về hiện thực khách quan.
Hoạt động xây dựng đòi hỏi sự sáng tạo và định hướng của ý thức
Tóm lại, ý thức, nguồn gốc và bản chất của nó là những khái niệm phức tạp nhưng vô cùng quan trọng trong triết học Mác-Lênin. Hy vọng những thông tin và ví dụ về bản chất của ý thức trên đây sẽ hữu ích cho độc giả.