1. Kế Thừa Là Gì?
Trong văn hóa Á Đông, “kế thừa” không chỉ đơn thuần là việc nhận tài sản vật chất từ tổ tiên, mà còn bao gồm cả những ảnh hưởng vô hình từ hành vi, suy nghĩ của họ. Câu tục ngữ “Đời trước trồng cây, đời sau hái quả” thể hiện rõ nét quy luật này. Theo đó, những việc làm tốt hay xấu của người đi trước đều sẽ tác động đến vận mệnh của con cháu.
“Kinh Thái Bình”, một trong những kinh điển Đạo giáo sớm nhất, đã hệ thống hóa tư tưởng này. Sách này giải thích về kế thừa trên hai phương diện:
-
Kế thừa tại nhân gian: Họa phúc mà mỗi người gánh chịu được quy về thiện ác của tổ tiên. Nếu tổ tiên tích đức, con cháu hưởng phúc; ngược lại, nếu tổ tiên gây nghiệp, con cháu phải gánh chịu hậu quả.
-
Kế thừa từ tự nhiên và xã hội: Thuận theo đạo trời đất thì xã hội phát triển, nghịch lại thì suy vong.
Nói một cách đơn giản, “kế thừa” là tài sản vô hình mà tổ tiên để lại. Tổ tiên làm nhiều việc tốt sẽ để lại phúc đức, trí tuệ cho con cháu. Ngược lại, nếu họ gây nhiều điều ác, con cháu có thể gặp phải những khó khăn về sức khỏe, tinh thần và tài chính. “Kinh Thái Bình” còn đưa ra ví dụ, nếu cha mẹ vô đạo, con cháu sẽ bị cả làng chê trách.
“Dịch Kinh” cũng có câu “Nhà tích thiện ắt dư dả, nhà tích bất thiện ắt lắm tai ương”, thể hiện sự tương đồng trong quan điểm. Hơn nữa, “kế thừa” còn có tính chất “10 đời một chu kỳ”, nghĩa là hành vi của tổ tiên 10 đời trước vẫn có thể ảnh hưởng đến con cháu đời sau, nhắc nhở các bậc cha mẹ phải suy nghĩ thấu đáo cho tương lai của con cháu.
Nội dung cốt lõi của “kế thừa” là đặt đạo Trời, đạo của đất, đạo của người trong vòng tuần hoàn: “Người truyền ở trước, người hưởng ở sau”. Thiên tai, họa hoạn xảy ra là do con người đi ngược lại đạo tự nhiên. Xã hội rối ren, thay triều đổi đại cũng do con người gây nên. Mọi hiện tượng đều tuân theo quy luật “Đời trước trồng cây, đời sau hưởng mát, Đời trước gây họa, đời sau gặp tai ương”.
2. Âm Đức Là Gì?
“Tích âm đức” là một khái niệm quen thuộc trong văn hóa Việt Nam. Vậy âm đức là gì và tại sao lại có sự phân biệt giữa âm đức và dương đức?
Thực chất, mọi hành thiện đều là tích đức. Tuy nhiên, hành thiện có nhiều loại: thật – giả, ngọn – ngành, âm – dương, đúng – sai, lệch – chính, vơi – đầy, lớn – nhỏ, khó – dễ. Cần phải phân biệt rõ ràng. Nếu không suy xét kỹ lưỡng mà vội cho rằng mình đang kiên trì làm việc thiện, thì có thể đang sai trái, gây tội lỗi và lãng phí công sức.
Thế nào là âm đức và dương đức? Hành thiện mà được người biết đến là dương thiện. Hành thiện mà người khác không biết đến là âm đức. Âm đức sẽ được Trời báo, còn dương thiện được hưởng tiếng thơm trên đời. Tuy nhiên, danh tiếng đôi khi lại là gánh nặng. Nếu người không xứng với danh, ắt sẽ gặp họa. Trong khi đó, âm đức, tức là việc thiện làm mà không ai biết, lại mang đến phúc báo lớn hơn.
Âm đức còn được gọi là “âm chất” (lặng lẽ an định lòng dân). “Văn xướng đế quân âm chất văn” viết rằng: việc tốt hay xấu đều có báo ứng với bản thân và người nhà, “gần thì ứng với thân, xa ứng với con cháu”. “Kinh dịch” cũng khẳng định “Nhà tích thiện ắt dư dả, nhà tích bất thiện ắt lắm tai ương”, “Thiện không tích, chẳng đủ thành danh, Ác không tích, chẳng đủ diệt thân”.
“Thái Thượng Cảm Ứng Thiên” khuyên rằng: “Cổ nhân nói lời thiện, nhìn việc thiện, làm điều thiện. Mỗi ngày đều làm 3 việc thiện này thì trong ba năm Trời ắt giáng phúc. Kẻ ác nói lời ác, nhìn việc ác, làm điều ác. Một ngày đều làm 3 điều ác này, thì trong 3 năm Trời ắt giáng họa”. Điều này cho thấy, làm việc tốt sẽ kết giao được nhiều bạn tốt, còn hành ác sẽ gieo mầm oan gia trái chủ. “Người đắc đạo được nhiều người tương trợ, kẻ vô đạo chẳng mấy người giúp đỡ”.
Điều quan trọng nhất khi tu thiện là xuất phát từ sự chân thành, không cầu báo đáp. Đó mới là chân thiện.
3. Tích Âm Đức Như Thế Nào?
Âm đức là làm việc tốt mà không mong cầu báo đáp, dù bị người khác thờ ơ, lạnh nhạt, cười chê, kỳ thị cũng không để tâm. “Thương con thiêu thân nên chẳng đốt đèn, vì chuột mà chừa lại hạt cơm”, chia cháo cứu đói, xây cầu đắp đường, đào giếng dẫn nước, châm đèn rót trà, quyên góp lo tang sự, cứu trợ lúc hiểm nguy đều là tích âm đức. Không cầu công danh, không xưng mình là người thiện, không tung hô người khác lại càng là âm đức.
Từ việc lớn như dũng cảm cứu người gặp nạn, đến việc nhỏ như nhặt rác trên đường, mỉm cười với mọi người, giúp người giải tỏa phiền muộn, chuyên tâm với công việc để lãnh đạo yên lòng, đồng nghiệp hài lòng đều là âm đức.
“Tư Mã Ôn công gia huấn” viết: “Tích tiền bạc để lại cho con cháu, con cháu chưa chắc đã biết giữ. Để sách lại cho con cháu, chưa chắc chúng đã đọc. Chi bằng âm thầm lặng lẽ tích âm đức, tính kế lâu dài cho chúng thì hơn.”
Âm đức giống như hạt giống, chỉ cần nảy mầm thì không lo tương lai không có cơ hội gặt hái. “Thần tiên truyện” kể về một vị đạo y hành thiện rộng khắp, chữa bệnh cứu người mà đắc đạo thành tiên. Âm đức là gieo hy vọng, thu về tương lai. Đạo gia cũng chỉ ra: “Họa phúc không có lối, do con người tự chuốc lấy”.
Vận mệnh của một người liên quan chặt chẽ đến những việc thiện ác và âm đức trong cuộc sống hàng ngày. Tu thiện tích đức là tạo cơ hội gieo mầm thiện, tạo thiện duyên, đắc phúc tiêu tai. Họa đến ác nhiều là do bản thân tạo nhiều ác duyên.
Cổ nhân dạy: “Lập công danh chẳng bằng tích âm đức”. Thay vì theo đuổi danh vọng và địa vị, hãy bồi đắp âm đức. Vì vậy, muốn thay đổi vận mệnh, hãy xem bạn tích âm đức như thế nào.