Lời nói của con người là chuỗi âm thanh liên tục trong không gian và thời gian. Phân tích chuỗi âm thanh này giúp chúng ta nhận diện các đơn vị ngữ âm. Ví dụ, khi ai đó nói “Hà Nội mùa này vắng những cơn mưa”, ta có thể nhận ra các đoạn tự nhiên trong chuỗi lời nói như sau:
Hà / Nội / mùa / này / vắng / những / cơn / mưa
Những đoạn âm thanh này không thể chia nhỏ hơn, ngay cả khi chúng ta cố tình phát âm chậm và tách bạch. Điều này cho thấy, đây là những đoạn âm thanh tự nhiên nhỏ nhất khi phát âm, và được gọi là âm tiết. Trong tiếng Việt, mỗi âm tiết luôn được phát ra với một thanh điệu riêng biệt và tách rời với các âm tiết khác. Do đó, việc nhận diện âm tiết trong tiếng Việt dễ dàng hơn so với nhiều ngôn ngữ Ấn-Âu. Trên văn bản, mỗi âm tiết tiếng Việt được thể hiện bằng một “chữ”.
II. Thành Phần Cấu Tạo của Âm Tiết Tiếng Việt
Mỗi âm tiết tiếng Việt là một khối hoàn chỉnh trong phát âm. Không ai có thể tách nhỏ khối âm tiết đó ra, trừ những người nói lắp. Trong nhận thức của người Việt, âm tiết tuy được phát âm liền mạch, nhưng không phải là một khối bất biến mà có cấu tạo lắp ghép. Khối lắp ghép này có thể tháo rời từng bộ phận để hoán vị với bộ phận tương ứng của âm tiết khác. Ví dụ:
tiền đâu → đầu tiên (đảo trật tự âm tiết và hoán vị thanh điệu “`”)
hiện đại → hại điện (hoán vị phần sau “iên” cho “ai”)
nỉ đay → nhảy đi (thanh điệu giữ nguyên vị trí cùng với phần đầu “nh” và “đ”)
Quan sát các ví dụ trên, ta thấy âm tiết tiếng Việt có 3 bộ phận chính mà người bản ngữ nào cũng nhận ra: thanh điệu, phần đầu và phần sau. Phần đầu của âm tiết được xác định là âm đầu, vì ở vị trí này chỉ có một âm vị tham gia cấu tạo. Phần sau của âm tiết được gọi là phần vần. Người Việt chưa biết chữ thường không cảm nhận được cấu tạo của phần vần. Khi vào lớp 1, trẻ em bắt đầu “đánh vần”, tức là phân tích và tổng hợp các yếu tố tạo nên vần, rồi ghép với âm đầu để nhận ra âm tiết. Ví dụ:
U + Â + N = UÂN, X + UÂN = XUÂN
Các âm đầu vần, giữa vần và cuối vần (U, Â, N) được gọi là âm đệm, âm chính và âm cuối. Ta có thể hình dung về cấu tạo âm tiết tiếng Việt trong một mô hình như sau:
Mô hình này minh họa rõ ràng các thành phần cấu tạo nên một âm tiết hoàn chỉnh trong tiếng Việt, bao gồm âm đầu, âm đệm, âm chính và âm cuối, giúp người học dễ dàng hình dung và ghi nhớ.
1. Âm Đầu (Phụ Âm Đầu)
Tại vị trí đầu tiên trong âm tiết, âm đầu có chức năng mở đầu âm tiết. Những âm tiết mà chính tả không ghi âm đầu như an, ấm, êm… được mở đầu bằng động tác khép kín khe thanh, sau đó mở ra đột ngột, tạo nên một tiếng bật. Động tác mở đầu ấy có giá trị như một phụ âm và người ta gọi là âm tắc thanh hầu (ký hiệu: /ʔ/). Như vậy, âm tiết trong tiếng Việt luôn luôn có mặt âm đầu (phụ âm đầu). Với những âm tiết mang âm tắc thanh hầu như vừa nêu trên thì trên chữ viết không được ghi lại, và như vậy vị trí xuất hiện của nó trong âm tiết là zero, trên chữ viết nó thể hiện bằng sự vắng mặt của chữ viết. Dưới đây là Bảng hệ thống âm đầu (phụ âm đầu) trong tiếng Việt:
Bảng này cung cấp thông tin chi tiết về hệ thống phụ âm đầu trong tiếng Việt, giúp người học nắm bắt rõ ràng cách phát âm và nhận diện các âm vị khác nhau.
Trong bảng hệ thống trên, có ghi âm vị /p/, một âm vị không xuất hiện ở vị trí đầu âm tiết trong các từ thuần Việt. Nhưng do sự tiếp xúc ngôn ngữ, do nhu cầu học tập cũng như giao lưu văn hoá, khoa học-kĩ thuật…, cần phải ghi lại các thuật ngữ, tên địa danh, nhân danh nên bảng trên có đưa /p/ vào trong hệ thống phụ âm đầu của tiếng Việt. Cách thể hiện các âm vị phụ âm đầu trên chữ viết được thể hiện trong Bảng âm vị phụ âm.
2. Âm Đệm
Âm đệm là yếu tố đứng ở vị trí thứ hai, sau âm đầu. Nó tạo nên sự đối lập tròn môi (voan) và không tròn môi (van). Trong tiếng Việt, âm đệm được miêu tả gồm âm vị bán nguyên âm /u/ (xem Bảng âm vị nguyên âm) và âm vị “zero” (âm vị trống). Âm đệm “zero” có thể tồn tại cùng tất cả các âm đầu, không có ngoại lệ. Âm đệm /u/ không được phân bố trong trường hợp sau:
- Nếu âm tiết có phụ âm đầu là âm môi.
- Nếu âm tiết có nguyên âm là âm tròn môi.
Ngoài ra, âm đệm /u/ còn không được phân bố với “g” (trừ goá) và “ư”, “ươ”. Đó là quy luật chung của tiếng Việt: các âm có cấu âm như nhau hoặc gần nhau không được phân bố cùng nhau. Trên chữ viết, âm đệm “zero” thể hiện bằng sự vắng mặt của chữ viết, âm đệm /u/ thể hiện bằng chữ “u” và “o”.
3. Âm Chính (Nguyên Âm)
Âm chính đứng ở vị trí thứ ba trong âm tiết, là hạt nhân, là đỉnh của âm tiết, nó mang âm sắc chủ yếu của âm tiết. Âm chính trong tiếng Việt do nguyên âm đảm nhiệm. Nguyên âm của tiếng Việt chỉ có chức năng làm âm chính và nó không bao giờ vắng mặt trong âm tiết. Vì mang âm sắc chủ yếu của âm tiết nên âm chính là âm mang thanh điệu.
Bảng này liệt kê đầy đủ các nguyên âm đơn trong tiếng Việt, đóng vai trò là âm chính trong cấu trúc âm tiết, giúp người học phân biệt rõ ràng các âm vị và cách phát âm tương ứng.
4. Âm Cuối
Âm cuối có vị trí cuối cùng của âm tiết, nó có chức năng kết thúc một âm tiết. Do vậy khi có mặt của âm cuối thì âm tiết không có khả năng kết hợp thêm với âm (âm vị) nào khác ở phần sau của nó. Ví dụ: trong “cúi”, thì “i” là âm cuối kết thúc âm tiết nên sau nó không thêm gì cho âm tiết lại. Trái lại, trong “quý”, do “y” không phải là âm cuối vì có thể thêm vào sau nó một âm cuối như “t” trong “quýt”, “nh” trong “quýnh”, v.v. Những âm tiết còn có khả năng thêm vào âm cuối như “quý” ở trên, trong thực tế vẫn được kết thúc như một âm tiết hoàn chỉnh. Bởi vì ở vị trí cuối (vị trí kết thúc âm tiết) lúc ấy có mặt một âm cuối, được gọi là âm cuối zero đối lập với tất cả các âm cuối khác.
Âm cuối là bán nguyên âm /u/ (ngắn) có âm sắc trầm chỉ được phân bố sau các nguyên âm bổng và trung hoà, trừ nguyên âm “ơ” ngắn, ví dụ trong níu, áo, bêu diếu, cầu cứu…. Bán nguyên âm cuối /i/ (ngắn) có âm sắc bổng chỉ được phân bố sau các nguyên âm trầm và trung hoà, ví dụ trong tôi, chơi, túi, gửi, lấy…
Âm cuối zero là một âm vị trống nên không được biểu thị bằng chữ viết. Nó đối lập với 6 âm cuối ở bảng trên, giống như âm đệm zero đối lập với âm đệm /u/, âm tắc thanh hầu /ʔ/ đối lập với các phụ âm khác trong hệ thống các phụ âm đầu.
Thanh Điệu
Thanh điệu là một yếu tố thể hiện độ cao và sự chuyển biến của độ cao trong mỗi âm tiết. Mỗi âm tiết tiếng Việt nhất thiết phải được thể hiện với một thanh điệu. Thanh điệu có chức năng phân biệt vỏ âm thanh, phân biệt nghĩa của từ.
Có nhiều ý kiến khác nhau về vị trí của thanh điệu trong âm tiết. Nhưng ý kiến cho rằng thanh điệu nằm trong cả quá trình phát âm của âm tiết (nằm trên toàn bộ âm tiết) là đáng tin cậy nhất về vị trí của thanh điệu. Dưới đây là hệ thống các thanh điệu trong tiếng Việt:
Bảng thanh điệu tiếng Việt này minh họa rõ ràng các thanh điệu khác nhau và ký hiệu tương ứng, giúp người học phân biệt và phát âm chính xác, từ đó tránh gây hiểu nhầm trong giao tiếp.