Người ta thể hiện lòng tốt bằng nhiều cách: ân cần, giúp đỡ người gặp khó khăn, động viên người đau khổ. Đó là cách hiểu chung về “từ thiện”.
Khái niệm “từ thiện” đã xuất hiện từ lâu và dần trở thành cách gọi những người dùng tài sản hỗ trợ người nghèo. Có lẽ, việc làm việc thiện đã bị thu hẹp lại thành “cho tiền người nghèo”.
“Từ thiện” là một từ Hán Việt, kết hợp giữa “thiện” (việc tốt) và “từ” (lòng thương yêu). Vậy nên, nghĩa gốc của “từ thiện” là những việc tốt xuất phát từ lòng thương yêu chân thành, chứ không phải theo trào lưu.
Ngày nay, người làm từ thiện có nhiều động cơ: xót thương, bù đắp tội lỗi, quảng bá thương hiệu, hoặc thậm chí là rửa tiền.
Do đó, “làm từ thiện” không còn đúng nghĩa ban đầu.
Nếu không xuất phát từ tình yêu thương chân thành, những mục đích khác đều không còn ý nghĩa. Nếu người làm từ thiện vẫn tham nhũng, lừa đảo, hành hạ người khác, thì không thể gọi đó là “từ thiện”.
Bàn về “sự yêu thương” cũng là một chủ đề lớn. “Sự yêu thương” đích thực chỉ đến từ sự đồng cảm, khi ta cảm nhận được nỗi đau của người khác như của chính mình. Sự đồng cảm này không phải ai cũng có được, và nguồn gốc của nó là một điều bí ẩn.
Ngược lại, khi bạn so sánh bản thân với người bất hạnh, rồi nghĩ rằng mình phải cứu giúp họ, thì đó là “sự thương hại”. Nếu bạn giúp đỡ với thái độ đó, bạn đã hạ thấp người bất hạnh và tự nâng mình lên thành “đấng cứu thế”. Việc này không liên quan đến định nghĩa chuẩn của “từ thiện”.
Vậy, gọi những công việc cứu tế, giúp đỡ người khó khăn mà không xuất phát từ tình yêu thương là gì? Tôi đề xuất từ “thiện nguyện”, có nghĩa là những việc làm hướng tới điều tốt lành. Nếu chúng ta làm việc tốt vì mặc cảm, vì mục đích truyền thông, chính trị, hay thậm chí rửa tiền, thì dù sao đó cũng là điều tốt, vì người nghèo vẫn được hưởng lợi. Tuy nhiên, chúng ta không nên “thần thánh hóa” việc làm của mình và khoác lên chiếc mặt nạ từ tâm, bởi đó là sự dối trá. Hãy trung thực với công việc phi lợi nhuận bạn đang làm và trở về đúng vị trí của mình.
Hạn Chế của Các “Phong Trào Thiện Nguyện”
Như đã phân tích, nhiều hoạt động được gọi là “từ thiện” hóa ra không phải vậy. “Phong trào từ thiện” trở thành một trò lố bịch, bởi không ai có thể “yêu thương và đồng cảm” theo phong trào. Vì vậy, tôi xin phép gọi các hoạt động ấy là “thiện nguyện”.
Các phong trào thiện nguyện rất có ích khi huy động tài trợ để giải quyết khó khăn xã hội, đặc biệt khi có thiên tai, dịch bệnh. Hiện nay, ta thấy nhà nhà, người người giúp đỡ người nghèo; đại gia cho cả tỉ bạc; ca sĩ bán vé ủng hộ; tổ chức xã hội đánh bóng tên tuổi; tu sĩ Phật giáo và Công giáo tuyên truyền việc thiện giúp tích phước, rửa nghiệp… Người nghèo được lợi, và người giúp đỡ cũng được lợi.
Tuy nhiên, việc “thiện nguyện” không đúng cách có thể gây cản trở cho xã hội.
- Thứ nhất, các quỹ chưa có cơ chế kiểm tra chất lượng hoạt động và tính minh bạch. Chúng ta không biết tiền ủng hộ có được tiêu đúng mục tiêu hay không, hay lại bị bớt xén, lợi dụng để đầu cơ bất động sản hoặc cho vay nặng lãi. Nguồn gốc tiền ủng hộ cũng không rõ ràng. Đó có thể là tiền “sạch” hoặc tiền “bất chính” của doanh nghiệp đang cần hợp lý hóa. Vì vậy, cần có cơ chế công khai minh bạch các quỹ thiện nguyện ở cả hai đầu thu – chi để bảo vệ quyền lợi của tất cả các bên.
- Thứ hai, việc làm thiện nguyện chỉ cho người dân nghèo con cá mà không cho họ cần câu, khiến họ đã nghèo còn nghèo mãi, thậm chí còn thấy việc nghèo là có lợi. Họ không chịu học nghề, không chịu lao động, hoặc núp dưới bóng nghèo khổ để chờ trợ cấp.
Tuy nhiên, vấn đề này có lẽ không đúng với những khu vực có nhiều người dân gặp tình cảnh khó khăn thật sự. Nhưng việc “làm thiện nguyện” kiểu cho con cá chứ không phải cần câu, sẽ gây ra tình trạng nghèo hóa. Thực tế, các khu vực nghèo hoặc gia đình khó khăn thường đến từ các nguyên nhân: (1) có người tàn tật; (2) đất đai cằn cỗi; (3) dốt nát; (4) lười biếng. Ngoài lý do thứ nhất, cả ba lý do còn lại đều có thể được cải thiện. Thế nhưng, các “nhà thiện nguyện hảo tâm” cũng như các quỹ thiện nguyện đã không đầu tư nhiều để cải thiện ba lý do trên mà chỉ đổ tiền vào giúp đỡ như muối bỏ bể.
Hướng Đi Mới Cho Các Quỹ Thiện Nguyện
Để có một hướng đi mới dẫn đến các hoạt động thiện nguyện hiệu quả hơn, trước hết, ta phải mở rộng khái niệm “thiện nguyện”. Làm “thiện nguyện” không phải đơn thuần là cứu giúp người nghèo. Đó là những công việc huy động nguồn vốn xã hội để giúp đời sống xã hội tốt hơn. Xã hội có thể tốt hơn bằng nhiều cách.
Với những hộ gia đình hoặc khu vực nghèo khó, thay vì cho họ tiền bạc, chúng ta có thể hướng dẫn họ cách kiếm sống phù hợp với năng lực. Việc này cần có kiến thức, thời gian, và nhân sự. Để làm công việc thiện nguyện một cách nghiêm túc, chúng ta cần phải chuẩn bị đầy đủ và chu đáo. Được biết ở Việt Nam có một mô hình hoạt động như vậy, được gọi là các “quỹ tài chính vi mô”. Những người làm “tài chính vi mô” sẽ vận động quỹ, mời chuyên gia về phân tích các đặc tính của làng xã rồi hướng dẫn làng xã sản xuất ra các mặt hàng phù hợp. Các quỹ này còn tư vấn cho người dân nghèo cách thức thiết kế sản phẩm, quản lý tài chính và móc nối với các đầu mối thu mua sản phẩm ở nước ngoài. Đây là một hình thức mới đang dần dần chứng minh tính hiệu quả của mình. Đó chỉ là một trong số rất nhiều các mô hình tài chính có thể giúp đỡ người nghèo.
Xét một cách tổng quát, việc làm thiện nguyện sẽ phát huy được tối đa tất cả sự hữu ích của mình, nếu được đặt trên nền tảng là một cơ chế minh bạch tài chính, sự hiểu biết về tri thức và sự trung thực với bản thân của mỗi quỹ thiện nguyện. Nếu không, công việc “thiện nguyện” sẽ trở thành vỏ bọc cho những động cơ không chính đáng, và sẽ chỉ kéo lùi sự tiến bộ.