Soạn Sinh Học 8 Bài 6: Phản Xạ – Giải Thích Chi Tiết và Ví Dụ Thực Tế

Bài viết này cung cấp kiến thức đầy đủ và dễ hiểu về phản xạ trong chương trình Sinh học lớp 8, giúp học sinh nắm vững khái niệm, cấu tạo, chức năng của nơron, cung phản xạ và vòng phản xạ. Đồng thời, bài viết cung cấp các ví dụ minh họa cụ thể và hướng dẫn giải các bài tập trong sách giáo khoa.

I. Lý thuyết Sinh học 8 Bài 6: Phản Xạ

1. Cấu tạo và Chức năng của Nơron

Nơron là đơn vị cấu tạo và chức năng cơ bản của hệ thần kinh.

  • Cấu tạo của một nơron điển hình:

    • Thân nơron: Chứa nhân tế bào.
    • Sợi nhánh: Các sợi ngắn phân nhánh từ thân nơron, nhận tín hiệu từ các nơron khác.
    • Sợi trục: Một sợi dài duy nhất xuất phát từ thân nơron, dẫn truyền tín hiệu đến các nơron khác hoặc tế bào đích. Bên ngoài sợi trục có các bao myelin bao bọc, giữa các bao myelin là các eo Ranvie.

  • Chức năng của nơron:

    • Cảm ứng: Tiếp nhận các kích thích và phản ứng lại bằng cách phát sinh xung thần kinh.
    • Dẫn truyền xung thần kinh: Truyền xung thần kinh theo một chiều nhất định từ nơi phát sinh hoặc tiếp nhận kích thích về thân nơron và dọc theo sợi trục tới xinap.

  • Các loại nơron:

    • Nơron hướng tâm (nơron cảm giác): Thân nằm ngoài trung ương thần kinh, truyền xung thần kinh về trung ương thần kinh.
    • Nơron trung gian (nơron liên lạc): Nằm trong trung ương thần kinh, đảm bảo liên hệ giữa các nơron.
    • Nơron li tâm (nơron vận động): Thân nằm trong trung ương thần kinh (hoặc ở hạch thần kinh sinh dưỡng), sợi trục hướng ra cơ quan phản ứng (cơ, tuyến), truyền xung thần kinh tới các cơ quan này.

2. Cung phản xạ

2.1. Phản xạ là gì?

  • Ví dụ:

    • Sờ tay vào vật nóng → rụt tay lại.
    • Nhìn thấy quả chua → tiết nước bọt.

  • Định nghĩa: Phản xạ là phản ứng của cơ thể để trả lời kích thích của môi trường dưới sự điều khiển của hệ thần kinh.

  • Lưu ý: Hiện tượng cụp lá ở cây trinh nữ khi chạm vào không phải là phản xạ vì thực vật không có hệ thần kinh.

2.2. Cung phản xạ là gì?

  • Định nghĩa: Cung phản xạ là con đường mà xung thần kinh truyền từ cơ quan thụ cảm (da…) qua trung ương thần kinh đến cơ quan phản ứng (cơ, tuyến…).
  • Thành phần: Một cung phản xạ gồm 5 yếu tố:
    • Cơ quan thụ cảm.
    • Nơron hướng tâm.
    • Nơron trung gian.
    • Nơron li tâm.
    • Cơ quan phản ứng.

2.3. Vòng phản xạ

  • Ví dụ:

    • Khi tay chạm vào ngọn nến → cảm thấy đau (do thụ quan cảm giác đau trong da) → xung thần kinh theo nơron hướng tâm → nơron trung gian ở trung ương thần kinh → phân tích xung thần kinh → nơron li tâm → cơ ở tay → cơ co → rụt tay lại.
    • Kết quả của sự phản ứng được thông báo ngược lại về trung khu thần kinh nhờ nơron hướng tâm. Nếu phản ứng chưa chính xác hoặc chưa đầy đủ → phát lệnh điều chỉnh → dây li tâm → cơ quan phản ứng → Vòng phản xạ.

  • Khái niệm: Vòng phản xạ là luồng thần kinh bao gồm cung phản xạ và đường phản hồi. Đường phản hồi thông tin ngược về trung ương thần kinh để điều chỉnh phản ứng.

  • Lưu ý: Dù phản ứng chỉ 1 lần đã đáp ứng được yêu cầu trả lời kích thích thì vẫn có thông tin ngược. Vì vậy dù phản xạ đơn giản nhất thì xung thần kinh vẫn được truyền trong vòng phản xạ.

II. Giải bài tập Sinh học lớp 8 Bài 6: Phản xạ

Bài 1 (trang 23 SGK Sinh học 8)

Phản xạ là gì? Hãy lấy vài ví dụ về phản xạ.

Gợi ý đáp án

* Định nghĩa:

Phản xạ là một phản ứng của cơ thể, trả lời các kích thích của môi trường dưới sự điều khiển của hệ thần kinh. Sự khác nhau giữa phản xạ và cảm ứng ở thực vật đó chính là cảm ứng thực vật không có sự tham gia của hệ thần kinh. Cảm ứng thực vật là loại phản ứng lại kích thích của môi trường, ví dụ như hiện tượng cụp lá ở cây xấu hổ chủ yếu do những thay đổi về trương nước trong các tế bào gốc lá mà không phải là do thần kinh điều khiển.

Hoặc đơn giản như: Phản ứng của cơ thể trả lời các kích thích của môi trường thông qua hệ thần kinh gọi là phản xạ.

* Một vài ví dụ về phản xạ:

  • Khi nghe thấy tiếng gọi tên mình từ phía sau, ta sẽ quay đầu lại và đó chính là phản xạ.
  • Khi chân ta dẫm phải hòn than, chân vội nhấc lên là một phản xạ.
  • Con chuột đang đi, bỗng nhìn thấy con mèo, liền chạy trốn cũng là một phản xạ…

Bài 2 (trang 23 SGK Sinh học 8)

Từ một ví dụ cụ thể đã nêu, hãy phân tích đường đi của xung thần kinh trong phản xạ đó.

Gợi ý đáp án

Phân tích đường đi của xung thần kinh trong phản xạ :

Ví dụ: Khi ta nghe thấy tiếng gọi tên mình ở phía sau, ta quay đầu lại, đó là phản xạ.

– Phân tích ví dụ: Âm thanh gọi tên ta kích thích vào cơ quan thụ cảm thính giác làm phát sinh xung thần kinh truyền theo dây thần kinh hướng tâm về thần kinh trung ương, từ thần kinh trung ương phát đi xung thần kinh theo dây thần kinh ly tâm tới cơ quan phản ứng làm ta quay đầu lại phía có tiếng gọi.

Ví dụ 2: Khi chân ta dẫm phải hòn than, chân vội nhấc lên là một phản xạ.

Nếu ta dẫm phải hòn than nóng thì cơ quan thụ cảm ở đó nhận được một cảm giác rất nóng, liền xuất hiện một xung thần kinh theo dây thần kinh hướng tâm về trung ương thần kinh.

Rồi từ trung ương phát đi xung thần kinh theo dây li tâm tới chân (cơ quan phản ứng) làm chân rụt lại

Kết quả của sự phản ứng được thông báo ngược về trung ương theo hướng làm nếu phản ứng chưa chính xác thì phát lệnh điều chỉnh, nhờ dây li tâm truyền tới cơ quan phản ứng. Nhờ vậy mà cơ thể có thể phản ứng chính xác đối với kích thích.