Cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 đã và đang thay đổi mạnh mẽ cách chúng ta tổ chức và tiếp cận thông tin. Để đáp ứng tốt hơn nhu cầu tin tức của người dùng trong bối cảnh số hóa hiện nay, việc xem xét các yếu tố ảnh hưởng đến nhu cầu tin của họ là vô cùng quan trọng.
1. Thời đại kỹ thuật số là gì?
Thời đại kỹ thuật số, còn được gọi là thời đại thông tin, thời đại máy tính hoặc thời đại truyền thông mới, đánh dấu sự chuyển đổi từ nền công nghiệp truyền thống sang nền kinh tế dựa trên công nghệ thông tin. Sự phát triển vượt bậc của máy tính và công nghệ đã thúc đẩy quá trình hiện đại hóa thông tin và truyền thông, trở thành động lực chính của sự tiến hóa xã hội.
Theo định nghĩa từ Từ điển Cambridge, “Thời đại kỹ thuật số là thời điểm hiện tại, khi hầu hết thông tin ở dưới dạng số.” Từ điển Your Dictionary bổ sung thêm rằng thời đại này bắt đầu vào những năm 1970 với sự ra đời của máy tính cá nhân, tạo điều kiện cho việc truyền tải thông tin một cách tự do và nhanh chóng.
Nói một cách cụ thể, thời đại kỹ thuật số có thể được hiểu là:
- Giai đoạn lịch sử mà công nghệ kỹ thuật số được sử dụng rộng rãi trên toàn cầu. Sự phổ biến của Internet đã đánh dấu sự khởi đầu thực sự của thời đại này.
- Bắt đầu từ khoảng năm 1980, trùng với sự ra đời của World Wide Web.
- Đôi khi được gọi là kỷ nguyên thông tin hoặc thời đại máy tính, xuất phát từ sự phổ biến của máy tính và việc sử dụng công nghệ trong hầu hết các hoạt động của con người.
- Giai đoạn phát triển hiện tại, trong đó các hoạt động xã hội, kinh tế và chính trị được thúc đẩy bởi công nghệ thông tin và truyền thông (ICT) và công nghệ kỹ thuật số.
- Sự sử dụng rộng rãi các công nghệ số như máy tính, email, Internet, trò chơi điện tử, video…
2. Người dùng tin và nhu cầu tin trong bối cảnh số
Người dùng tin
Người dùng tin (NDT) là khái niệm được định nghĩa bởi các nhà khoa học ở nhiều góc độ khác nhau.
Theo Từ điển Khoa học Thông tin và Thư viện trực tuyến (ODLIS), NDT là “người sử dụng các nguồn và dịch vụ của một thư viện, không nhất thiết phải là người đăng ký mượn.”
Tác giả Nwalo xác định NDT là bất cứ ai truy cập vào thư viện với mục đích khai thác tài nguyên để đáp ứng nhu cầu thông tin của mình. Trong thế kỷ XXI, khái niệm “truy cập” được mở rộng, bao gồm cả truy cập từ xa vào cổng thông tin thư viện hoặc trang web.
Tác giả Aina cho rằng thuật ngữ “người dùng tin” bao gồm tất cả những người tận dụng các dịch vụ được cung cấp bởi một thư viện, bao gồm khách hàng, người sử dụng thông tin, người tìm kiếm thông tin, người tiêu dùng, độc giả…
Trong bài viết này, NDT được hiểu là người có nhu cầu thông tin và đồng thời có nhu cầu sử dụng các sản phẩm dịch vụ thông tin để thỏa mãn nhu cầu tin của họ.
Nhu cầu tin
Nhu cầu tin, theo quan điểm của tâm lý học Mác xít, là đòi hỏi khách quan của con người (cá nhân, nhóm, xã hội) đối với việc tiếp nhận và sử dụng thông tin nhằm duy trì hoạt động sống. Nhu cầu này thường phát sinh khi con người gặp phải vấn đề không thể giải quyết, khi họ nhận ra rằng kiến thức hiện tại không đủ để xử lý công việc hoặc giải quyết mâu thuẫn.
Năm 1954, Maslow đã phân loại nhu cầu của con người thành 5 loại theo thứ bậc hình tháp. Các nhu cầu cơ bản ở đáy tháp phải được thỏa mãn trước khi nghĩ đến các nhu cầu cao hơn. Dựa vào đó, Gobinda Chowdhury và Subdata Showdhury đã chia nhu cầu thông tin thành năm loại:
- Nhu cầu thông tin sao chép: Nhu cầu thông tin ở mức thấp nhất, khi con người cần sao chép thông tin do yêu cầu của công việc hoặc nhiệm vụ.
- Nhu cầu thông tin giúp đỡ: Nhu cầu về thông tin để tránh rủi ro và nguy hiểm trong công việc và cuộc sống hàng ngày. Các nguồn thông tin đa dạng như nguyên tắc, công cụ, hướng dẫn thực hành…
- Nhu cầu thông tin làm sáng tỏ: Thông tin giúp con người hiểu sâu sắc hơn về các hoạt động cụ thể và mối liên hệ của chúng với xã hội. Thông tin này có thể đến từ tư liệu, hội thảo, Internet…
- Nhu cầu thông tin được trao quyền: Thông tin giúp con người đạt được sự quý trọng, hiểu rõ hơn về môi trường, hoàn cảnh công việc và các chính sách liên quan.
- Nhu cầu thông tin khai sáng: Thông tin giúp con người thể hiện bản thân, có thể không nhằm giải quyết một vấn đề cụ thể, mà hướng đến mức độ cao hơn của sự đạt được về mặt tâm lý. Thông tin này có thể có được từ các nguồn về tôn giáo, tâm lý, lịch sử, khoa học…
3. Các yếu tố ảnh hưởng đến nhu cầu tin của người dùng trong thời đại kỹ thuật số
Nhu cầu tin của NDT chịu sự chi phối của nhiều yếu tố chủ quan và khách quan, bao gồm môi trường xã hội, môi trường tự nhiên, nghề nghiệp, lứa tuổi, giới tính, mức độ thỏa mãn nhu cầu, trình độ văn hóa và nhân cách. Trong thời đại kỹ thuật số, một số yếu tố có tác động mạnh mẽ hơn, bao gồm chính sách nhà nước về ICT, sự phát triển của ICT, nghề nghiệp và khả năng sử dụng ICT của NDT.
3.1. Chính sách nhà nước về công nghệ thông tin và truyền thông
Chính sách về ICT có ảnh hưởng lớn đến khả năng truy cập và sử dụng thông tin số của NDT. Các quốc gia có chính sách mở, không hạn chế khả năng truy cập thông tin, thường có nhu cầu thông tin số phát triển mạnh mẽ hơn. Ngược lại, những quốc gia hạn chế truy cập thông tin sẽ hạn chế nhu cầu thông tin số của người dân.
Ví dụ, ở Triều Tiên, việc hạn chế sử dụng Internet và giới hạn quyền truy cập vào nhiều nguồn thông tin đã làm giảm khả năng tiếp cận và sử dụng các sản phẩm và dịch vụ thông tin số của người dân, do đó hạn chế nhu cầu thông tin số của họ.
3.2. Sự phát triển của công nghệ thông tin và truyền thông
Sự phát triển của ICT là nền tảng để các nhà cung cấp sản phẩm và dịch vụ thông tin số phát triển các sản phẩm của mình, tạo cơ hội cho nhiều tổ chức và cá nhân tham gia vào quá trình tạo lập thông tin. Điều này dẫn đến sự cạnh tranh mạnh mẽ giữa các chủ thể trong việc tạo ra những sản phẩm và dịch vụ thông tin đa dạng, chất lượng cao để thu hút NDT.
Không chỉ từ phía nhà cung cấp, sự phát triển của ICT còn giúp NDT dễ dàng tiếp cận các thiết bị công nghệ thông tin để truy cập thông tin số. Sự phổ biến của thiết bị di động cá nhân có kết nối Internet đã giúp người dân dễ dàng tìm kiếm thông tin và giải quyết vấn đề mọi lúc, mọi nơi.
3.3. Nghề nghiệp
Nghề nghiệp là một trong những yếu tố quan trọng nhất làm nảy sinh nhu cầu tin. Để giải quyết các vấn đề trong công việc, con người cần tìm kiếm thông tin để lấp đầy khoảng trống kiến thức và đưa ra các giải pháp.
Những lợi thế của ICT trong thời đại kỹ thuật số, đặc biệt là khả năng lưu trữ, truyền tải và tiếp cận thông tin nhanh chóng, đã ảnh hưởng lớn đến cơ cấu nghề nghiệp trong xã hội. Nhiều loại hình nghề nghiệp thay đổi phương thức hoạt động, có nghề nghiệp mất đi và có nghề nghiệp mới được sinh ra.
Trong thời đại kỹ thuật số, đa phần NDT, từ cán bộ lãnh đạo, nhà nghiên cứu, nhân viên văn phòng đến người làm nội trợ, đều có xu hướng sử dụng thông tin số để giải quyết công việc. Sự khác biệt nằm ở nội dung thông tin và cách thức tìm kiếm. Ví dụ, nhà nghiên cứu thường có nhu cầu sử dụng các bài viết khoa học từ các cơ sở dữ liệu chuyên ngành, trong khi người làm nội trợ có thể tìm kiếm công thức nấu ăn trên Internet.
3.4. Độ tuổi
Mỗi giai đoạn lứa tuổi có những đặc điểm tâm lý riêng, ảnh hưởng đến nội dung và phương thức thỏa mãn nhu cầu tin.
Về nội dung, trẻ em thích đọc sách thiếu nhi, thanh niên thích tiểu thuyết tình cảm, trung niên ưu tiên thông tin liên quan đến nghề nghiệp, người già thích sách y học và sức khỏe.
Về nhu cầu dạng tài liệu, người cao tuổi thường có nhu cầu sử dụng tài liệu truyền thống cao hơn người trẻ tuổi, trong khi người trẻ tuổi thường có nhu cầu sử dụng nguồn tin số nhiều hơn. Điều này có thể là do người trẻ tuổi dễ dàng thích nghi với công nghệ mới hơn, cũng như có nhu cầu tin nhanh chóng và cập nhật hơn. Bên cạnh đó, việc đọc thông tin trên màn hình điện tử lâu có thể gây mỏi mắt, ảnh hưởng đến người cao tuổi.
3.5. Khả năng sử dụng công nghệ truyền thông của người dùng tin
Kỹ năng sử dụng ICT của NDT có ảnh hưởng lớn đến nhu cầu thông tin, đặc biệt là nhu cầu thông tin số.
- NDT không có kỹ năng sử dụng ICT sẽ gặp khó khăn trong việc truy cập và sử dụng tài nguyên thông tin số.
- NDT có kỹ năng sử dụng ICT ở mức độ bình thường có thể sử dụng các thiết bị công nghệ để truy cập thông tin, nhưng không thể sử dụng hiệu quả tất cả các tính năng của công cụ tìm kiếm.
- NDT có kỹ năng sử dụng ICT tốt có thể dễ dàng tìm kiếm thông tin họ cần một cách nhanh chóng và hiệu quả.
Kết luận
Trong thời đại kỹ thuật số, các yếu tố như chính sách nhà nước về ICT, sự phát triển của ICT, nghề nghiệp và khả năng sử dụng ICT của NDT đang tác động mạnh mẽ đến nhu cầu tin của họ. Các nhà cung cấp sản phẩm và dịch vụ thông tin cần nắm bắt và phân tích mức độ ảnh hưởng của các yếu tố này để tạo ra những sản phẩm thông tin phù hợp với nhu cầu của từng nhóm NDT mục tiêu. Việc hiểu rõ và đáp ứng nhu cầu tin đa dạng của người dùng là chìa khóa để thành công trong bối cảnh thông tin số ngày càng phát triển.
Tài liệu tham khảo
- Trần Thị Minh Nguyệt. Bài giảng người dùng tin. – H.: Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Hà Nội, 2007.
- Từ điển IGI-global. sentayho.com.vn/ dictionary/digital-age/7562.
- Chowdhury, Gobinda and Chowdhury, Sudata. Information web10_users and usability in the digital age. – London: Facet, 2011.
- Isaac Echezonam Anyira. The Anatomy of Library Users in the 21st Century // Library Philosophy and Practice. – 2011.