1. Mở đầu
Chương trình giáo dục phổ thông tổng thể, được phê duyệt vào tháng 12 năm 2018, chính thức đưa hoạt động trải nghiệm trở thành một phần không thể thiếu từ lớp 1 đến lớp 12. Ở cấp tiểu học, nó được gọi đơn giản là “hoạt động trải nghiệm,” trong khi ở cấp trung học cơ sở và trung học phổ thông, nó được mở rộng thành “hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp”. Sự thay đổi này nhằm mục đích thu hẹp khoảng cách giữa lý thuyết và thực tiễn, kết nối kiến thức học được với cuộc sống, đồng thời phát triển những năng lực và phẩm chất thiết yếu cho học sinh trong xã hội hiện đại, theo tinh thần “Học để biết, học để làm và học để chung sống” mà UNESCO đã đề ra.
Trong bối cảnh đó, việc nâng cao năng lực thiết kế và tổ chức các hoạt động trải nghiệm cho giáo viên phổ thông trở thành một nhiệm vụ cấp bách. Các trường sư phạm và sinh viên sư phạm cần nhận thức sâu sắc về bản chất và đặc trưng của hoạt động giáo dục này để đáp ứng những yêu cầu mới của chương trình giáo dục phổ thông.
2. Nội dung
2.1. Hoạt động trải nghiệm trong chương trình giáo dục phổ thông mới
2.1.1. Định nghĩa về hoạt động trải nghiệm
Hoạt động trải nghiệm là một hình thức giáo dục, trong đó học sinh dưới sự hướng dẫn của giáo viên, được trực tiếp tham gia vào các hoạt động trong và ngoài nhà trường. Các em đóng vai trò là chủ thể của hoạt động, từ đó phát triển năng lực thực tiễn, phẩm chất cá nhân và khả năng sáng tạo.
Điểm cốt lõi của hoạt động trải nghiệm là tính bắt buộc, đảm bảo 100% học sinh được tham gia. Thông qua đó, các em có cơ hội áp dụng kiến thức và kỹ năng từ nhiều môn học khác nhau vào thực tiễn cuộc sống. Đồng thời, hoạt động trải nghiệm khuyến khích các em khám phá bản thân, thế giới xung quanh, phát triển đời sống tinh thần, biết trân trọng vẻ đẹp của thiên nhiên và tình người, hình thành quan điểm sống nhân văn và bồi dưỡng tình yêu quê hương đất nước, ý thức về cội nguồn và bản sắc dân tộc.
Tóm lại, hoạt động trải nghiệm cho phép học sinh thể nghiệm, chiêm nghiệm, bày tỏ quan điểm, đánh giá, lựa chọn ý tưởng, thể hiện bản thân và tự đánh giá kết quả hoạt động. Từ đó, giúp các em hình thành và phát triển những giá trị sống và năng lực cần thiết.
2.1.2. Đặc điểm của hoạt động trải nghiệm
2.1.2.1. Tạo cơ hội trải nghiệm, chiêm nghiệm
Hoạt động trải nghiệm tạo điều kiện cho học sinh tiếp cận thực tế, thể nghiệm cảm xúc tích cực, khai thác kinh nghiệm và vận dụng kiến thức, kỹ năng để giải quyết vấn đề trong cuộc sống. Thông qua đó, các em chuyển hóa kinh nghiệm thành tri thức, hiểu biết, kỹ năng mới, phát huy tiềm năng sáng tạo và khả năng thích ứng.
2.1.2.2. Nội dung mang tính tích hợp, sáng tạo
Nội dung hoạt động trải nghiệm rất đa dạng và tích hợp kiến thức, kỹ năng từ nhiều môn học và lĩnh vực giáo dục khác nhau, bao gồm: giáo dục đạo đức, kỹ năng sống, giá trị sống, an toàn giao thông, môi trường,… Điều này giúp nội dung giáo dục trở nên thiết thực, gần gũi, đáp ứng nhu cầu của học sinh và giúp các em hình thành phẩm chất, năng lực thích ứng với xã hội hiện đại.
2.1.2.3. Phạm vi và hình thức tổ chức đa dạng
Hoạt động trải nghiệm có thể được tổ chức ở nhiều địa điểm khác nhau, cả trong và ngoài nhà trường, như: lớp học, phòng đa năng, sân trường, viện bảo tàng, di tích lịch sử, danh lam thắng cảnh, cơ sở sản xuất… Các hình thức tổ chức cũng rất phong phú, bao gồm: trò chơi, hội thi, diễn đàn, giao lưu, tham quan du lịch, sân khấu hóa, thể dục thể thao, câu lạc bộ… Mỗi hình thức đều có tiềm năng giáo dục riêng.
2.1.2.4. Tạo điều kiện học tập tích cực và hiệu quả
Hoạt động trải nghiệm khuyến khích học sinh chủ động, tự giác, sáng tạo trong mọi khâu của quá trình hoạt động, từ thiết kế đến thực hiện và đánh giá. Các em được trải nghiệm, bày tỏ quan điểm, tự đánh giá kết quả hoạt động của bản thân và bạn bè, từ đó hình thành và phát triển những giá trị sống và năng lực cần thiết.
2.1.2.5. Bổ sung những kinh nghiệm mà các hình thức học tập khác không có được
Hoạt động trải nghiệm cho phép học sinh lĩnh hội những kinh nghiệm thực tiễn mà các hình thức học tập khác không thể cung cấp. Ví dụ, cảm nhận mùi vị, âm nhạc, niềm vui chỉ có được khi học sinh trực tiếp trải nghiệm. Sự đa dạng trong trải nghiệm giúp các em có vốn sống phong phú, điều mà nhà trường không thể truyền đạt qua công thức hay định luật.
2.1.2.6. Đòi hỏi sự liên kết, phối hợp nhiều lực lượng giáo dục
Hoạt động trải nghiệm cần sự tham gia, phối hợp của nhiều lực lượng giáo dục trong và ngoài nhà trường, như: Ban giám hiệu, giáo viên, cán bộ Đoàn, Đội, cha mẹ học sinh, chính quyền địa phương, các cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp. Mỗi lực lượng có tiềm năng riêng, tạo điều kiện cho học sinh được học tập, giao tiếp rộng rãi và tiếp thu kiến thức qua nhiều kênh khác nhau.
2.2. Yêu cầu đối với trường sư phạm và sinh viên sư phạm
Việc đưa hoạt động trải nghiệm vào chương trình giáo dục phổ thông mới thể hiện sự đổi mới về mục tiêu, nội dung và phương pháp giáo dục, khác biệt so với hoạt động ngoài giờ lên lớp trước đây.
Để đáp ứng yêu cầu này, các trường sư phạm cần rà soát, đổi mới chương trình đào tạo, loại bỏ những nội dung không còn phù hợp, bổ sung kiến thức về hoạt động trải nghiệm. Đồng thời, cần đổi mới phương pháp giảng dạy theo hướng phát triển năng lực, gắn đào tạo với thực tế giáo dục phổ thông, đào tạo sinh viên sư phạm thành những nhà giáo dục có tâm, có tài, có trách nhiệm và uy tín. Các kiến thức lý luận về hoạt động trải nghiệm cần được đưa vào chương trình đào tạo như một nội dung quan trọng. Quan trọng hơn, cần tăng cường bồi dưỡng năng lực thiết kế và tổ chức hoạt động trải nghiệm một cách thành thục và sáng tạo cho sinh viên.
Các trường sư phạm cũng cần tạo điều kiện cho sinh viên tham gia nhiều hơn vào các hoạt động thực tế ở trường phổ thông, đặc biệt là hoạt động trải nghiệm, để các em tích lũy kinh nghiệm, gắn lý luận với thực tiễn, hình thành phẩm chất và năng lực nghề nghiệp cần thiết.
Bản thân mỗi sinh viên sư phạm cần ý thức sâu sắc về những thay đổi của chương trình giáo dục phổ thông mới, chủ động tìm kiếm thông tin, tự trang bị kiến thức về hoạt động trải nghiệm và tích cực tham gia các hoạt động thực tế.
3. Kết luận
Hoạt động trải nghiệm đóng vai trò then chốt trong việc phát triển phẩm chất và năng lực của học sinh. Nâng cao nhận thức về hoạt động này là một yêu cầu cấp thiết đối với các cơ sở đào tạo giáo viên hiện nay nhằm đáp ứng chương trình giáo dục phổ thông mới. Điều này đòi hỏi sự đổi mới nội dung đào tạo, phương pháp dạy và học trong các trường sư phạm, cũng như ý thức và tâm huyết của mỗi sinh viên.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
[1] Bộ Giáo dục và Đào tạo (2018). Chương trình giáo dục phổ thông – chương trình tổng thể, Ban hành kèm theo Thông tư số 32/2018/TT-BGDĐT ngày 26 tháng 12 năm 2018 của Bộ trưởng Bộ Giáo dục & Đào tạo. [2] Bộ Giáo dục và Đào tạo (2014), Kỉ yếu hội thảo hoạt động trải nghiệm sáng tạo của học sinh phổ thông. [3] Nguyễn Mậu Đức, Nguyễn Thị Hằng, Nguyễn Quang Linh (2016), Kĩ năng xây dựng và tổ chức các hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong trường trung học, Tài liệu chuyên đề bồi dưỡng giáo viên. [4] Nguyễn Quốc Vương, Lê Xuân Quang (2018), Hướng dẫn tổ chức hoạt động trải nghiệm cho học sinh tiểu học, (tập 1, 2), Nxb. Đại học Sư phạm, Hà Nội.Thạc sĩ Nguyễn Thị Trang Xuân
Bộ môn Tâm lý giáo dục và Công tác xã hội